Głoska Ę jest samogłoską nosową, zbliżoną artykulacyjnie do E. Podstawową różnicą jest jej nosowość — podczas wymawiania Ę część powietrza może przepływać również przez jamę nosową, dzięki czemu dźwięk uzyskuje charakterystyczny rezonans.

W porównaniu z E głoska Ę ma więc bardziej złożone brzmienie. Do dźwięczności samogłoski dochodzi rezonans związany z jej nosową artykulacją.

Różnicę można dobrze usłyszeć, wypowiadając kolejno:

EEEEEEEE

ĘĘĘĘĘĘĘĘ

Jeżeli przy takim powtarzaniu pozwolimy żuchwie swobodnie pracować wraz z dźwiękiem, może ona wykonywać rytmiczny ruch w górę i w dół. Cały gest zaczyna wtedy przypominać pracę sprężyny.

góra ↕ dół

Ę ↕ Ę ↕ Ę ↕ Ę

Powstaje odczucie rytmicznego drgania, podskakiwania i trzęsienia.

Można porównać je do człowieka jadącego wozem po wyboistej drodze. Kiedy koła wpadają w kolejne nierówności, całe ciało pasażera zaczyna podskakiwać. Porusza śę tułów, głowa oraz żuchwa, a głos zaczyna drżeć razem z ciałem.

Podobny obraz daje wprawiona w ruch sprężyna, która po otrzymaniu energii zaczyna drgać i wielokrotnie zmieniać swoje położenie.

Dlatego charakterystycznym gestem Ę staje śę:

ruch → drganie → wibracja → trzęsienie.

Podstawowym znaczeniem głoski Ę jest wibracja.

Wibracja polega na powtarzającym śę ruchu wokół określonego położenia. Obiekt ńe pozostaje nieruchomy, lecz przemieszcza śę raz w jedną, raz w drugą stronę.

Dlatego z wibracji bezpośrednio wynika drganie:

Ę → wibracja → drganie.

Kiedy drgania stają śę mocniejsze i obejmują większy obiekt albo całe ciało, zaczynamy mówić o trzęsieniu.

Dobrze pokazuje to przykład jazdy po nierównej drodze.

Wóz porusza śę po kolejnych wybojach, przez co pasażer ńe siedzi nieruchomo. Jego ciało jest wielokrotnie podrzucane i wprawiane w drgania.

nierówność → ruch → drganie → trzęsienie ciała.

Dlatego:

Ę → wibracja → drganie → trzęsie.

Trzęsienie ńe powoduje jednak wyłącznie ruchu w górę i w dół.

Kiedy coś nami mocno wibruje albo trzęsie, ciało często zaczyna również przechylać śę na boki. Raz wychylamy śę lekko w lewo, za chwilę w prawo, po czym ponownie zmieniamy położenie.

Powstaje więc:

wibracja → trzęsienie → przechylanie → gibanie w lewo i w prawo.

Ten ruch prowadzi do kolejnego znaczenia Ę — zakrętu.

Podczas pokonywania zakrętów również odczuwamy charakterystyczne przechylanie ciała. Jadąc samochodem, wozem, rowerem czy innym środkiem transportu, przy kolejnych zmianach kierunku ciało może być wychylane raz w jedną, raz w drugą stronę.

Na krętej drodze pojawia śę więc ruch podobny do gibania:

lewo → prawo → lewo → prawo.

Zmienia śę kierunek poruszania, a ciało reaguje na tę zmianę przechyleniem.

Dlatego znaczenie zakrętu wynika z wcześniejszych znaczeń Ę:

wibracja → trzęsienie → gibanie → przechylanie → zmiana kierunku → skręcanie → zakręt.

Widać tutaj również związek z samą naturą drgania. Drgający obiekt ciągle zmienia kierunek swojego ruchu. Porusza śę w jedną stronę, zatrzymuje na skrajnym wychyleniu, po czym zawraca i porusza śę w przeciwną.

Dlatego Ę obejmuje zarówno drganie i trzęsienie, jak również wynikające z nich przechylanie, skręcanie i zmianę kierunku.

Całe znaczenie można przedstawić jednym ciągiem:

Ę → wibracja → drganie → trzęsie → przechyla → gibie → zmienia kierunek → skręca → zakręt.

Dlatego głoska Ę oznacza: wibrację, drganie, trzęsienie, przechylanie, gibanie, skręcanie oraz zakręt.

Runa Ę jest bardzo podobna do runy E, co odpowiada bliskiemu pokrewieństwu obu głosek.

Charakterystyczną różnicą jest dodatkowa pozioma kreska znajdująca śę w dolnej części znaku.

Można ją powiązać z dodatkowym ruchem widocznym podczas mocnego i rytmicznego wypowiadania:

Ę Ę Ę Ę Ę

kiedy dolna żuchwa może poruszać śę wraz z powtarzanym dźwiękiem.

Dodatkowy dolny element runy wskazuje więc na ruch dolnej części aparatu mowy i odróżnia Ę od prostszego E.

Jeżeli E przedstawia:

energia → drganie

to Ę rozwija ten ruch dalej:

energia → drganie → wibracja → trzęsienie.

Kształt runy zachowuje podobieństwo do E, ale dodatkowy element podkreśla większą dynamikę ruchu.

Ruch ten ńe musi przebiegać wyłącznie w jednej osi. Wibracja oznacza ciągłe wychylanie śę z położenia równowagi i powracanie, dlatego prowadzi również do obrazu gibania, przechylania i zmiany kierunku.

Całość można więc odczytać jako:

E → energia

Ę → energia wprawiająca w drganie → wibracja → trzęsienie → przechylanie → skręcanie → zakręt.

Runa Ę rozwija tym samym znaczenie E, pokazując energię już ńe tylko jako źródło działania, ale jako energię widoczną w ruchu, drganiu i trzęsieniu.