Pełny katalog morfemów, znaczeń i wyjaśnień

zmieniać

robić

dźiałać

A → zmiana
A → robi

#### ARTYKULACJA

Głoska A jest samogłoską otwartą, wymawianą przy szerokim otwarciu ust. Podczas artykulacji język spoczywa płasko w jamie ustnej, szczęka jest szeroko rozchylona, a wargi pozostają naturalnie otwarte, bez zaokrąglenia. Takie ułożenie aparatu mowy pozwala na swobodny przepływ powietrza i tworzy pełny, otwarty oraz donośny dźwięk.

A jest jednym z najbardziej naturalnych dźwięków, jakie mogą wydać ludzie. Jego wypowiedzenie ńe wymaga skomplikowanego ułożenia języka ani mocnego napięcia warg. Wystarczy otworzyć usta i wydobyć głos:

AAAAA.

Z tego powodu A należy również do pierwszych dźwięków pojawiających śę w mowie małych dzieci.

Podczas mocnego i długiego wypowiadania A szeroko otwierają śę usta i gardło, a wydech może zostać wsparty pracą przepony. Pozwala to uzyskać bardzo donośny dźwięk. Dlatego właśnie A w naturalny sposób pojawia śę podczas krzyku, wołania i ostrzegania.

Krzyczymy „AAAA!”, gdy chcemy zostać usłyszani z dużej odległości, zwrócić czyjąś uwagę albo wywołać natychmiastową reakcję. To właśnie ta właściwość A jest podstawą znaczenia tej głoski.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski A jest zmiana. Znaczenie to wynika z naturalnego sposobu wykorzystywania donośnego A. Człowiek krzyczy „AAAA!”, gdy chce, aby ktoś go usłyszał i zareagował.

Samo zwrócenie uwagi zazwyczaj ńe jest jednak ostatecznym celem krzyku. Wołający chce, aby druga osoba coś zrobiła albo zmieniła to, co właśnie robi. Jeżeli ktoś znajduje śę daleko, krzyk może spowodować, że: odwróci śę, spojrzy w naszą stronę, zatrzyma śę, podejdzie albo przerwie wykonywaną czynność.

Jeszcze wyraźniej widać to podczas ostrzegania. Kiedy ktoś zbliża śę do niebezpieczeństwa, możemy krzyknąć: „AAA, uważaj!”. Celem takiego krzyku jest spowodowanie natychmiastowej zmiany działania. Osoba ma śę zatrzymać, odsunąć, zmienić kierunek albo wykonać inną czynność, która zapobiegnie oparzeniu, upadkowi lub innemu zdarzeniu.

Powstaje więc naturalny ciąg: AAAA → zwrócenie uwagi → reakcja → działanie → zmiana działania.

Z robieniem związany jest ten sam mechanizm. Jeżeli krzykiem powodujemy reakcję, chcemy, aby ktoś coś zrobił. Zmiana ńe pozostaje jedynie stanem — jest skutkiem określonego działania. Można więc przedstawić to również jako: A → reakcja → robi → zmienia.

Dlatego podstawowe znaczenia głoski A to: zmiana i robi. A wyraża więc działanie prowadzące do zmiany albo wywołanie zmiany poprzez działanie.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa A nawiązuje do ułożenia aparatu mowy podczas artykulacji tej głoski. Jej kształt przedstawia mocno otwarte usta, odpowiadając podstawowemu gestowi potrzebnemu do wypowiedzenia donośnego A. Rozchylenie znaku odzwierciedla szerokie otwarcie, które pozwala na swobodne wydobycie głosu.

Pozioma linia znajdująca śę wysoko może natomiast przedstawiać wysoki poziom donośności dźwięku. A wypowiadane podczas wołania lub krzyku może być słyszane z dużej odległości, dlatego ten element znaku odpowiada jego charakterystycznej sile.

Runa łączy więc dwa elementy obecne w artykulacji: szerokie otwarcie → swobodne wydobycie głosu oraz: wysoko umieszczona linia → donośny dźwięk.

Kształt runy A odzwierciedla dzięki temu otwartą i donośną artykulację głoski, której naturalne użycie służy wywołaniu reakcji, działania i zmiany.

koło

okrąg

otacza

ogólny

punkt

teren

powtarzanie

w tę i z powrotem

przewidywanie

O → koło → okrąg → otacza → wyznacza → punkt → teren → ogólny obszar
O → koło → obrót → powrót → powtarzanie → cykl → przewidywanie
średnica + promień → wyznaczenie koła → okrąg → O

#### ARTYKULACJA

Głoska O jest samogłoską otwartą i dźwięczną, wymawianą przy zaokrąglonych ustach. Podczas artykulacji język znajduje śę w dolnej części jamy ustnej i ńe dotyka podniebienia, natomiast wargi są lekko napięte i układają śę w charakterystyczny kształt okręgu.

Powietrze przepływa swobodnie przez jamę ustną, a drgające struny głosowe nadają głosce pełny i dźwięczny charakter. O można swobodnie przedłużać:

OOOOOOO.

Najważniejszym gestem artykulacyjnym tej głoski jest jednak okrąg tworzony przez usta. Jest on bezpośrednio widoczny podczas jej wypowiadania i stanowi podstawę kolejnych znaczeń O.

Ludzie naturalnie używają również przedłużonego „ooo” jako spontanicznej reakcji na coś, co zwróciło ich uwagę, zaskoczyło ich albo wzbudziło podziw. Usta pozostają wtedy przez dłuższą chwilę ułożone właśnie w charakterystyczny okrąg.

#### ZNACZENIE

Podstawowe znaczenie głoski O wynika bezpośrednio z kształtu ust podczas artykulacji:
O → koło → okrąg.

Okrąg ńe jest jednak wyłącznie kształtem. Jego właściwością jest również to, że coś otacza. Kiedy rysujemy okrąg wokół przedmiotu, osoby albo miejsca, obejmujemy wybrany element jego granicą. Z tego wynika kolejne znaczenie:
okrąg → otacza.

Otaczając coś okręgiem, możemy również wyznaczyć konkretny obszar. Jeżeli na zdjęciu lub mapie chcemy wskazać określone miejsce, możemy je zakreślić. Okrąg oddziela wtedy wskazany fragment od całego otoczenia. W ten sposób z otaczania wynikają znaczenia punktu i terenu:
okrąg → otacza → wyznacza → punkt → teren.

Okrąg może obejmować ńe tylko pojedynczy punkt, lecz również większą przestrzeń, zbiór lub grupę elementów. Stąd wynika znaczenie ogólnego obszaru, czyli czegoś obejmowanego wspólnie określoną granicą.

Kolejna grupa znaczeń wynika z właściwości koła i ruchu po okręgu. Poruszając śę po kole, ńe zmierzamy bez końca w jednym kierunku. Po wykonaniu pełnego obiegu wracamy do miejsca, przez które już wcześniej przechodziliśmy. Powstaje więc:
koło → obrót → powrót → powtarzanie.

Jeżeli taki ruch trwa dalej, tworzy cykl. To samo zdarzenie lub położenie może pojawiać śę ponownie, tak jak podczas jazdy w kółko. Z ruchem cyklicznym związany jest również ruch w tę i z powrotem — powracanie pomiędzy znanymi położeniami i ponowne przechodzenie przez te same etapy.

Powtarzalność prowadzi natomiast do kolejnego znaczenia O — przewidywania. Jeżeli obserwujemy cykl i znamy jego wcześniejszy przebieg, możemy przewidzieć, co nastąpi dalej. Skoro określone etapy regularnie powracają, wcześniejsze obroty pozwalają określić przebieg kolejnego. Powstaje więc drugi ciąg znaczeniowy:
koło → powrót → powtarzanie → cykl → przewidywanie.

Kształt koła ńe posiada również wyraźnego początku ani końca. Poruszając śę po jego obwodzie, można kontynuować ruch bez wskazania jednego miejsca, w którym koło śę zaczyna lub kończy. Z tego wynika jego związek z ciągłością i nieskończonością.

Znaczenia głoski O można więc przedstawić w dwóch podstawowych ciągach:

O → koło → okrąg → otacza → wyznacza → punkt → teren → ogólny obszar

oraz:

O → koło → obrót → powrót → powtarzanie → cykl → przewidywanie

Dlatego głoska O oznacza: koło, okrąg, otacza, ogólny, punkt, teren, powtarzanie, ruch w tę i z powrotem oraz przewidywanie.

#### ZAPIS RUNICZNY

Zapis runiczny głoski O przedstawia jej podstawowe znaczenie — koło. System runiczny opiera śę na prostych odcinkach, dlatego zamiast rysowania klasycznego okręgu jego kształt został przedstawiony za pomocą elementów pozwalających wyznaczyć koło — średnicy i promienia.

Średnica przebiega przez środek koła i wyznacza jego pełną szerokość, natomiast promień prowadzi od środka do jego obwodu. Są to więc podstawowe elementy geometryczne określające koło i pozwalające wyznaczyć jego wielkość.

Runa przedstawia dzięki temu koło ńe poprzez narysowanie jego pełnego obwodu, lecz poprzez jego konstrukcję. Można to przedstawić jako ciąg:
średnica + promień → wyznaczenie koła → okrąg → O.

Taki zapis zachowuje prostoliniowy charakter pisma runicznego, a jednocześnie przedstawia podstawową ideę głoski O — koło, okrąg i otaczanie.

pąknąć

wchłonąć

przyjąć

O → Ą: zaokrąglony układ ust O + ruch do wnętrza (jak połykanie) → Ą

#### ARTYKULACJA

Ą wymaga podobnego ułożenia ust jak O, dlatego w kolejności obiecadła znajduje śę bezpośrednio po O. Podczas jej wypowiadania wargi pozostają zaokrąglone, jednak do gestu znanego z O dochodzi dodatkowy ruch związany z kierowaniem dźwięku i powietrza również przez jamę nosową.

Ą jest głoską nosową – podczas jej artykulacji część powietrza przepływa przez jamę ustną, a część zostaje skierowana do jamy nosowej. Umożliwia to obńżenie podniebienia miękkiego, które otwiera połączenie prowadzące do nosa.

#### ZNACZENIE

Znaczenie Ą wynika przede wszystkim z gestu połykania i przyjmowania.
Kiedy połykamy pokarm lub płyn, coś znajdującego śę wcześniej na zewnątrz zostaje przyjęte przez organizm i wprowadzone do jego wnętrza. Następuje więc ruch z zewnątrz do środka. Ten sam podstawowy obraz prowadzi do znaczenia wchłaniania – coś ńe tylko dostaje śę do wnętrza, ale zostaje przez większą całość przyjęte i pochłonięte. Znaczenia tworzą więc wynikowy ciąg:

gest połykania → przyjęcie do środka → wchłonięcie → pąknięcie.

Przyjąć oznacza dopuścić coś do wnętrza. Wchłonąć oznacza przyjąć coś w taki sposób, że zostaje pochłonięte przez większą całość. Pąknąć przedstawia natomiast skutek przyjmowania do wnętrza – coś przyjmuje zawartość, napełnia śę nią i zwiększa swoją objętość. Dlatego podstawowe znaczenia głoski Ą to: pąknąć, wchłonąć, przyjąć. Wszystkie opisują ten sam kierunek działania: coś znajdującego śę na zewnątrz zostaje przyjęte do wnętrza.

#### ZAPIS RUNICZNY

Zapis runiczny Ą jest zbliżony do zapisu O, podobnie jak zbliżone są ich gesty artykulacyjne. Do podstawowego znaku O dochodzi jednak dodatkowy element – krótka kreska, która odróżnia Ą i wskazuje na dodatkowe działanie. Pierwsza interpretacja tego elementu wiąże śę bezpośrednio ze znaczeniem głoski. O przedstawia okrąg i przestrzeń otaczającą, natomiast dodatkowy element Ą może przedstawiać coś znajdującego śę wewnątrz tej przestrzeni albo właśnie do niej wprowadzanego. Powstaje więc obraz czegoś, co zostaje przyjęte lub wchłonięte. Druga interpretacja wynika z podobieństwa znaku O do cyrkla. Dodanie kolejnego elementu może pozwalać odczytać znak jako możliwość wyznaczenia dwóch okręgów, w tym jednego znajdującego śę wewnątrz drugiego. Taki układ przedstawia większą całość obejmującą mniejszy element. W obu odczytaniach zachowany zostaje więc ten sam podstawowy sens: O – okrąg, otoczenie, obszar; Ą – przyjęcie czegoś do tego obszaru, wchłonięcie i znalezienie śę wewnątrz. Zapis runiczny pozostaje dzięki temu zgodny zarówno z podobieństwem artykulacyjnym O i Ą, jak i z wynikowym znaczeniem głoski Ą: pąknąć, wchłonąć, przyjąć.

koło

okrąg

otacza

ogólny

punkt

teren

powtarzanie

w tę i z powrotem

przewidywanie

Ó ← dawne długie O → O pochylone → zrównanie z U
O (koło, okrąg) + zamknięcie artykulacji → Ó

#### ARTYKULACJA

Głoska Ó pierwotnie ńe brzmiała tak samo jak współczesne U. Jej źródłem było dawne długie O. W czasie, gdy w języku polskim występował jeszcze iloczas, rozróżniano samogłoski krótkie i długie, dlatego krótkie O i długie O stanowiły dwa różniące śę dźwięki.

Po zańiku iloczasu dawne długie O zmieniło swoją barwę i przekształciło śę w tzw. O pochylone — głoskę bardziej zamkniętą od zwykłego O.

O pochylone zajmowało więc pod względem brzmienia i artykulacji pozycję zbliżoną do przestrzeni pomiędzy O i U. Podobnie jak przy O oraz U, wargi były zaokrąglone, jednak głoska była bardziej zamknięta od zwykłego O. Język znajdował śę wyżej ńż przy O, przez co zmńejszała śę przestrzeń przepływu powietrza.

Z czasem odrębna wymowa O pochylonego zaczęła zanikać, a jego brzmienie coraz bardziej zbliżało śę do U. Ostatecznie w polszczyźnie ogólnej doszło do zrównania wymowy Ó i U, przez co wcześniejsze rozróżnienie fonetyczne zostało utracone.

Nastąpiło więc uproszczenie systemu głoskowego: wcześniejsza odrębność O pochylonego zanikła, natomiast zapis Ó zachował ślad jego związku z O.

#### ZNACZENIE

Znaczenie głoski Ó jest takie samo jak głoski O. Związek ten jest widoczny ńe tylko w podobieństwie artykulacji obu głosek, lecz również w pochodzeniu Ó od dawnego O oraz w zachowanych do dzisiaj wymianach O : Ó w rodzinach wyrazów.

Możemy obserwować to między innymi w parach: stół — stołu, wóz — wozy, róg — rogi. Zmiana formy słowa odsłania więc związek Ó z O.

Podstawą znaczenia pozostaje okrąg. Przy O wargi układają śę w kształt koła, dlatego głoska oznacza koło, okrąg oraz otaczanie. Ó zachowuje ten sam rdzeń znaczeniowy.

Okrąg może coś otaczać, a tym samym wyznaczać określony obszar. Tak samo możemy zaznaczyć konkretne miejsce, przedmiot albo fragment przestrzeni, otaczając go kółkiem. Z tego wynikają znaczenia punktu, pola i terenu, a szerzej także czegoś ogólnego, czyli obejmującego większy obszar lub zbiór.

Koło prowadzi również do znaczenia powtarzalności. Poruszając śę po okręgu, wracamy do punktu, który już wcześniej minęliśmy. Ruch może odbywać śę ponownie, tworząc cykl.

Z powtarzalności wynika natomiast przewidywanie. Jeżeli znamy przebieg cyklu i wiemy, że kolejne jego części powracają, możemy przewidzieć, jaki etap nastąpi później.

Znaczenia tworzą więc wynikowe ciągi:

Ó → okrąg → otaczanie → wyznaczenie obszaru → punkt, teren, ogólny obszar

oraz:

Ó → koło → powrót → powtarzanie → cykl → przewidywanie

Dlatego głoska Ó oznacza: koło, okrąg, otaczanie, ogólny obszar, punkt, teren, powtarzanie, ruch w tę i z powrotem oraz przewidywanie.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa Ó nawiązuje swoim kształtem do runy O, wskazując na wspólne znaczenie obu głosek oraz ich bliski związek dźwiękowy i artykulacyjny.

Podstawą pozostaje znak związany z O — okręgiem, kołem i otaczaniem. W runie Ó pojawia śę jednak dodatkowa pozioma kreska, która odróżnia oba znaki.

Kreskę tę można odczytać jako przedstawienie wyższego położenia języka i ograniczenia przestrzeni przepływu powietrza w porównaniu z bardziej otwartym O. Odpowiada to bardziej zamkniętemu charakterowi dawnego O pochylonego.

Runa zachowuje więc podstawowy znak O, ponieważ Ó zachowuje jego znaczenie, natomiast dodatkowy element zaznacza różnicę w sposobie artykulacji.

Zapis runiczny pokazuje dzięki temu jednocześnie podobieństwo i różnicę:

• O — podstawowy okrąg i otwarta artykulacja.
• Ó — ten sam podstawowy sens okręgu, ale z dodatkowym elementem wskazującym na bardziej zamkniętą artykulację głoski.

wskazuje

kierunek

tor

tnie

ucina

przegroda

zapora

separacja

T → wskazuje → kierunek → tor
T → trzask → tnie → ucina → oddziela → przegroda → zapora

#### ARTYKULACJA

Głoska T jest spółgłoską zwartą i bezdźwięczną. Podczas jej podstawowej artykulacji końcówka języka dotyka górnych zębów lub dziąseł, tworząc całkowitą zaporę dla przepływającego powietrza. Powietrze zostaje na chwilę zatrzymane, a następnie, po szybkim odsunięciu języka, gwałtownie uwolnione. W ten sposób powstaje krótki i wyraźny dźwięk T.

W artykulacji tej głoski można zauważyć dwa charakterystyczne gesty, które odpowiadają dwóm grupom jej znaczeń.

Pierwszy związany jest z ruchem języka do przodu i do tyłu. Przy maksymalnym wykonaniu tego gestu język można wysunąć przed usta i zakończyć go w szpic, tworząc kształt przypominający grot lub wskaźnik skierowany w określoną stronę.

Gest ten można wykorzystać również bez używania rąk. Kiedy człowiek ma zajęte ręce, może wysunięciem języka wskazać znajdujący śę przed nim przedmiot albo kierunek. Język pełni wtedy dosłownie funkcję wskaźnika.

Drugi wariant artykulacji związany jest z trzaskiem, ucięciem i gwałtownym przerwaniem ciągłości. Ruch języka jest wtedy trochę inny. Język najpierw dotyka przestrzeni nad górnymi dziąsłami, tworząc zwarcie, a następnie bardzo szybko opada w kierunku dolnych dziąseł, jednak ich ńe dotyka. Gwałtowne oderwanie języka i jego szybki ruch w dół powodują nagłe uwolnienie powietrza i powstanie krótkiego, ostrego trzasku.

Ruch ten może przypominać gest uderzenia lub cięcia: język znajduje śę najpierw wysoko, a następnie gwałtownie opada. Powstający dźwięk przypomina trzask łamanej gałęzi albo uderzenie narzędzia tnącego, takiego jak tasak.

W artykulacji T występują więc dwa podstawowe obrazy: grot wskazujący kierunek oraz gwałtowny ruch tworzący trzask, ucięcie i przerwanie.

#### ZNACZENIE

Pierwsza grupa znaczeń T wynika z gestu wskazywania.

Wysunięty język tworzy szpic przypominający grot skierowany ku określonemu miejscu. W ten sposób można pokazać, gdzie coś śę znajduje albo w którą stronę należy śę udać.

Ślad tego znaczenia jest widoczny w wielu podstawowych słowach wskazujących: to, tam, tędy, ten, tutaj, tu, ty, tor. W każdym z nich pojawia śę odniesienie do konkretnego miejsca, osoby, przedmiotu albo kierunku.

Jeżeli coś wskazujemy, wyznaczamy kierunek. Jeżeli natomiast poruszamy śę zgodnie z wyznaczonym kierunkiem, powstaje tor ruchu.

Tworzy to pierwszy ciąg znaczeniowy: wskazuje → kierunek → tor.

Druga grupa znaczeń T związana jest z przerwaniem, ucięciem i stworzeniem przegrody.

W wariancie artykulacyjnym tworzącym trzask język najpierw dotyka przestrzeni nad górnymi dziąsłami, a następnie gwałtownie opada w kierunku dolnych dziąseł, ńe dotykając ich. Powstaje wtedy krótki i ostry trzask.

Dźwiękonaśladowczy charakter tego ruchu widoczny jest nest również w słowach: trzask, topór, tasak. Wszystkie odnoszą śę do gwałtownego uderzenia, przecięcia, rozłamania albo przerwania wcześniejszej ciągłości.

Cięcie powoduje oddzielenie jednej części od drugiej. To, co wcześniej stanowiło jedną całość, zostaje przecięte i rozdzielone. W ten sposób powstaje granica pomiędzy jedną a drugą stroną.

Z tym znaczeniem łączy śę również podstawowa artykulacja T. Język tworzy w jamie ustnej przegrodę, która na chwilę całkowicie zatrzymuje przepływ powietrza.

Podobną funkcję pełni tama. Postawiona na drodze płynącej wody tworzy przegrodę i zatrzymuje jej dalszy przepływ. Tama tamuje, czyli tworzy zaporę pomiędzy tym, co znajduje śę po jednej stronie, a tym, co znajduje śę po drugiej.

Powstaje więc ciąg: tnie → ucina → oddziela → tworzy przegrodę → zapora.

Obie grupy znaczeń T łączą śę również poprzez wyznaczanie granicy. Kiedy wskazujemy: tu i tam, wyznaczamy dwa odrębne miejsca. Jedno znajduje śę tutaj, drugie tam. Pomiędzy nimi istnieje przestrzeń, dystans lub granica, która pozwala je od śiebie rozróżnić.

Znaczenia głoski T tworzą więc dwa podstawowe ciągi: T → wskazuje → kierunek → tor oraz: T → trzask → tnie → ucina → oddziela → przegroda → zapora.

Dlatego głoska T oznacza: wskazuje, kierunek, tor, tnie, ucina, przegrodę i zaporę.

#### ZAPIS RUNICZNY

Zapis runiczny T przedstawia te same podstawowe znaczenia, które widoczne są w artykulacji głoski.

Pierwsza postać runy przypomina grot strzały. Jej kształt odpowiada maksymalnemu gestowi artykulacyjnemu T, podczas którego wysunięty i zaostrzony język również przypomina grot.

Grot ma określony zwrot — wskazuje kierunek. Dlatego taka postać runy bezpośrednio przedstawia znaczenia: wskazuje → kierunek → tor.

Runa skierowana ku górze wskazuje konkretny kierunek. Możliwe, że kierunek samego znaku mógł być zmieniany zależnie od tego, jaki kierunek miał przedstawiać. Przykładowo znak zwrócony w dół mógł wskazywać ruch lub spadek w dół.

Druga możliwa postać runy przypomina łacińskie T. Jej pozioma część tworzy wyraźną poprzeczną przegrodę, która może być odczytywana jako zapora rozdzielająca przestrzeń.

Taki znak przedstawia drugą grupę znaczeń: tnie → ucina → przegroda → zapora.

Możliwe więc, że istniały dwie odmiany znaku T albo dwa sposoby jego zapisywania, odpowiadające dwóm grupom znaczeń tej głoski. Jedna forma przedstawiała grot i wskazywanie kierunku, natomiast druga ucięcie, przegrodę i zaporę.

Obu sposobom zapisu odpowiadają również dwa sposoby wykonania gestu artykulacyjnego. T związane ze wskazywaniem opiera śę na ruchu języka ku przodowi i z powrotem, natomiast T związane z trzaskiem i ucięciem powstaje przez gwałtowne opuszczenie języka z przestrzeni nad górnymi dziąsłami w kierunku dolnych dziąseł.

W obu przypadkach artykulacja, znaczenie i kształt znaku tworzą odpowiadające sobie ciągi: grot → wskazuje → kierunek → tor oraz: trzask → tnie → ucina → przegroda → zapora.

dar

da

dla

do

cel

D → DA → DAR → DLA → DO → CEL

#### ARTYKULACJA

Głoska D jest spółgłoską zwartą i dźwięczną, artykulacyjnie bardzo zbliżoną do głoski T, dlatego w obiecadle występuje bezpośrednio po niej.

Podczas wypowiadania D końcówka języka dotyka górnych zębów lub dziąseł, tworząc chwilową zaporę dla przepływającego powietrza. Następnie język szybko odsuwa śę od miejsca zwarcia i uwalnia zgromadzone powietrze.

Podstawowa różnica pomiędzy T i D polega na dźwięczności. Podczas wypowiadania D struny głosowe drgają, natomiast T jest głoską bezdźwięczną. Dzięki temu D ma bardziej dźwięczny i rezonujący charakter.

Podobieństwo obu głosek jest widoczne również podczas wykonywania ich maksymalnego gestu artykulacyjnego.

Przy T język wysunięty przed usta tworzy szpic przypominający grot, dzięki czemu może wskazywać określony kierunek.

Przy D język również może zostać wysunięty przed usta, jednak pozostaje bardziej płaski. Zamiast grotu powstaje powierzchnia przypominająca gest wykonywany wtedy, kiedy chcemy coś dostać lub przyjąć, podobnie jak przy wystawieniu języka po jedzenie.

Powstaje więc wyraźne rozróżnienie:

T → język jak grot → wskazuje kierunek

D → język wysunięty na płasko → gest dostawania.

To właśnie drugi z tych gestów stanowi podstawę znaczenia głoski D.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski D jest DA.

Wysunięcie języka na płasko przypomina naturalny gest związany z dostawaniem czegoś. Szczególnie dobrze widać to u małych dzieci, które podczas proszenia o jedzenie mogą wyciągać rękę, otwierać usta i wypowiadać proste: „da, da”.

Dźwięk D łączy śę więc z podstawową czynnością dawania i otrzymywania.

Stąd wynikają pierwsze znaczenia:

D → da → dać → dar.

Dar jest czymś, co zostaje komuś dane. Samo dawanie prowadzi jednak do kolejnych znaczeń D, ponieważ dar zawsze jest dla kogoś.

Jeżeli przygotowujemy prezent, określamy osobę, której chcemy go przekazać. Przedmiot otrzymuje więc konkretnego adresata: dar dla kogoś.

Z podstawowego DA wynika w ten sposób DLA:

da → dar → dla.

Jeżeli coś jest dla określonej osoby, musi następnie zostać skierowane do tej osoby.

Prezent przygotowany dla kogoś powinien trafić do niego.

Powstaje więc kolejny ciąg:

DA → DAR → DLA → DO.

Z DO wynika natomiast znaczenie celu.

Jeżeli coś kierujemy do określonego miejsca lub człowieka, wskazujemy punkt, w którym działanie ma śę zakończyć. Jest to cel, do którego coś zmierza.

Może to być człowiek otrzymujący dar, miejsce, do którego zmierzamy, albo dowolny punkt, do którego kierowane jest działanie.

Cały ciąg znaczeniowy D można więc przedstawić następująco:

D → DA → DAR → DLA → DO → CEL.

Wszystkie te znaczenia wynikają z jednej podstawowej idei dawania czegoś i kierowania tego do określonego odbiorcy lub miejsca.

Dlatego głoska D oznacza: dar, da, dla, do oraz cel.

#### ZAPIS RUNICZNY

Związek pomiędzy głoskami T i D jest widoczny również w ich zapisie runicznym.

Runa T przedstawia grot wskazujący kierunek. Informuje więc, w którą stronę należy śę skierować.

Runa D rozwija tę samą ideę. Składa śę z dwóch równoległych linii, które można odczytać jako krawędzie wyznaczonej drogi, oraz elementu wskazującego kierunek ruchu.

Powstaje obraz drogi prowadzącej do określonego celu.

Różnicę pomiędzy obiema runami można więc przedstawić następująco:

T → wskazuje kierunek

D → wyznacza drogę prowadzącą DO celu.

Dwie równoległe linie tworzą przestrzeń przypominającą drogę lub tunel, którym można przemieszczać śę w określonym kierunku. Kierunek ńe jest już więc jedynie wskazany, lecz prowadzi do konkretnego punktu przeznaczenia.

Łączy to zapis runiczny bezpośrednio ze znaczeniami głoski:

droga → prowadzi DO → określone przeznaczenie → CEL.

Runa D jest więc rozwinięciem kierunku obecnego w T. T wskazuje, gdzie, natomiast D prowadzi do wyznaczonego celu.

Zapis, artykulacja i znaczenie tworzą dzięki temu dwa powiązane ciągi:

gest dostawania → DA → DAR → DLA

oraz:

kierowanie → DO → droga do określonego punktu → CEL.

styka

chwilowe dotknięcie

chwilowy kontakt

chwilowe połączenie

krótkotrwała współpraca

kontynuacja po zdarzeniu

DZ → styk → chwilowe dotknięcie → chwilowy kontakt → chwilowe połączenie → krótkotrwała współpraca → efekt → kontynuacja po zdarzeniu

#### ARTYKULACJA

Głoska DZ jest dźwięczną spółgłoską zwarto-szczelinową. Jej artykulacja rozpoczyna śę od zwarcia — końcówka języka dotyka okolicy górnych zębów i dziąseł, całkowicie zatrzymując na moment przepływ powietrza.

Następnie język odsuwa śę od miejsca zwarcia, jednak powietrze ńe zostaje uwolnione gwałtownie jak przy D. Pomiędzy językiem a miejscem wcześniejszego kontaktu powstaje ńewielka szczelina, przez którą przepływa powietrze. Dzięki temu po krótkim zwarciu pojawia śę charakterystyczna część szczelinowa dźwięku.

Najważniejszy dla znaczenia DZ jest sam moment kontaktu i następującego po nim rozłączenia:

język zbliża śę → dotyka → styka śę → odrywa śę → dźwięk wybrzmiewa dalej.

Gest ten bardzo dobrze obrazuje działanie dzwonu.

Serce dzwonu porusza śę wewnątrz jego czaszy i na krótką chwilę styka śę ze ścianą dzwonu. Kontakt ńe trwa długo. Serce uderza w czaszę i natychmiast śę od niej oddala.

To krótkie zetknięcie wywołuje jednak dalszy skutek. Po odejściu serca czasza dzwonu nadal drga, a powstały dźwięk kontynuuje śę już po zakończeniu bezpośredniego kontaktu.

Podobny przebieg występuje podczas artykulacji DZ. Język najpierw styka śę z miejscem artykulacji, po czym odrywa śę od niego, umożliwiając dalsze wybrzmienie głoski.

Powstaje więc analogiczny układ:

język → chwilowy kontakt → rozłączenie → dalsze wybrzmienie

serce dzwonu → chwilowy kontakt → rozłączenie → dalsze drganie i dźwięk.

Samo słowo dzwon rozpoczyna śę głoską DZ, a sposób powstawania jego dźwięku bardzo dobrze obrazuje gest obecny podczas jej artykulacji.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem DZ jest styk.

Styk powstaje wtedy, kiedy dwa elementy zbliżają śę do śiebie na tyle, że dochodzi pomiędzy nimi do bezpośredniego dotknięcia.

Dlatego ze styku wynika:

styka → dotyka → chwilowe dotknięcie.

W przypadku DZ dotknięcie ńe jest trwałe. Tak jak język dotyka miejsca artykulacji jedynie przez moment, a serce dzwonu jedynie na chwilę uderza w jego ścianę, tak DZ wskazuje na chwilowy kontakt.

Powstaje:

styk → chwilowe dotknięcie → chwilowy kontakt.

Kontakt dwóch elementów oznacza jednocześnie, że przez krótką chwilę zostają one ze sobą połączone. Ńe tworzą trwałej całości, lecz przez moment spotykają śę w jednym punkcie.

Dlatego:

chwilowy kontakt → chwilowe połączenie.

Z chwilowego połączenia wynika również znaczenie krótkotrwałej współpracy.

Dwa elementy mogą spotkać śę tylko na moment, ale właśnie dzięki temu spotkaniu wspólnie wywołać określony efekt.

Najlepiej ponownie pokazuje to dzwon.

Samo serce dzwonu ńe stworzy jego charakterystycznego wybrzmienia bez czaszy. Sama czasza również ńe zostanie w ten sposób pobudzona bez uderzenia serca. Dopiero ich chwilowe spotkanie i współdziałanie powoduje powstanie drgania.

Można więc powiedzieć:

dwa elementy → chwilowe spotkanie → krótkotrwała współpraca → wspólny efekt.

W tym znaczeniu DZ ńe opisuje współpracy trwającej bez końca, lecz krótkie współdziałanie dwóch elementów potrzebne do wywołania określonego skutku.

Z tego wynika ostatnie znaczenie — kontynuacja po zdarzeniu.

Kontakt może trwać bardzo krótko, natomiast jego skutek może trwać znacznie dłużej.

Serce dzwonu uderza w jego ścianę tylko przez moment. Kiedy jednak już od niej odejdzie, czasza nadal drga, a dźwięk rozchodzi śę dalej.

Zdarzenie śę zakończyło, ale jego skutek jest kontynuowany.

Powstaje więc pełny ciąg:

::center:: zbliżenie → styk → chwilowe dotknięcie → chwilowy kontakt → chwilowe połączenie → krótkotrwała współpraca → efekt → kontynuacja po zdarzeniu.

To właśnie odróżnia DZ od trwałego połączenia. DZ przedstawia krótką chwilę zetknięcia dwóch elementów, które wspólnie wywołują efekt mogący trwać również po ich rozłączeniu.

Dlatego głoska DZ oznacza: styka, chwilowe dotknięcie, chwilowy kontakt, chwilowe połączenie, krótkotrwałą współpracę oraz kontynuację po zdarzeniu.

#### ZAPIS RUNICZNY

Zapis runiczny DZ można odczytać na dwa sposoby.

Pierwszy przedstawia gest artykulacyjny głoski. Układ znaku może obrazować zaciśnięte zęby oraz język unoszący śę w kierunku dziąseł i tworzący z nimi krótkotrwały kontakt.

Najważniejszym elementem jest więc miejsce styku — moment, w którym dwa elementy spotykają śę ze sobą, podobnie jak język styka śę z miejscem artykulacji podczas wypowiadania DZ.

Druga interpretacja przedstawia runę jako uproszczony obraz dzwonu.

Dwie ukośne linie mogą przedstawiać jego czaszę, natomiast pionowa linia może przedstawiać linę połączoną z sercem dzwonu, za pomocą której zostaje ono wprawione w ruch.

Serce porusza śę w stronę czaszy:

zbliża śę → styka śę ze ścianą → oddala śę → dzwon nadal drga i wybrzmiewa.

Zapis ten przedstawia więc ńe tylko sam styk, ale również całą zasadę DZ: krótkotrwały kontakt prowadzący do efektu, który może być kontynuowany po rozłączeniu elementów.

Artykulacja, znaczenie i zapis runiczny tworzą dzięki temu jeden ciąg:

::center:: styk → chwilowe dotknięcie → chwilowy kontakt → chwilowe połączenie → krótkotrwała współpraca → powstanie efektu → kontynuacja po zdarzeniu.

tworzy

stworzone

tworzenie według odgórnych praw

DŹ → tworzy → stworzone
DŹ + Ś → DŹŚ (tworzy światło)
DZ → styk → DŹ → styk na wyższym poziomie → tworzenie

#### ARTYKULACJA

Głoska DŹ jest dźwięczną spółgłoską zwarto-szczelinową, podobną do głoski DZ, jednak różni śę od niej przede wszystkim ułożeniem języka i miejscem artykulacji.

Przy DZ zwarcie powstaje z przodu jamy ustnej, w okolicy górnych zębów i dziąseł. Przy DŹ środkowa część języka jest natomiast wyraźnie uniesiona ku górze, w stronę przedniej części podniebienia twardego. Język przyjmuje bardziej zaokrąglony, wysklepiony kształt.

Najpierw powstaje zwarcie, które zatrzymuje przepływ powietrza, a następnie język stopniowo odsuwa śę od miejsca kontaktu, tworząc niewielką szczelinę. Powietrze przechodzi przez nią, tworząc charakterystyczne miękkie brzmienie DŹ.

Podczas całej artykulacji drgają struny głosowe, dlatego DŹ jest głoską dźwięczną.

Najważniejsza różnica pomiędzy DZ i DŹ jest widoczna w samym geście języka:

DZ → kontakt z przodu jamy ustnej

DŹ → język unosi śę i tworzy kontakt wyżej, na podniebieniu.

Właśnie dlatego w tym opracowaniu gest DŹ można określić jako „styk na wyższym poziomie”.

DŹ zachowuje więc zasadę styku obecną w DZ, ale przenosi ją wyżej.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski DŹ jest tworzenie:

DŹ → tworzy → stworzone.

Znaczenie to wynika z porównania DŹ z poprzedzającą ją głoską DZ.

DZ przedstawia styk, chwilowy kontakt i chwilowe połączenie. Jest to zdarzenie, które możemy bezpośrednio obserwować — dwa elementy spotykają śę ze sobą, stykają, a następnie rozdzielają.

Przy DŹ podobny gest zostaje przeniesiony na wyższy poziom artykulacji. Język unosi śę ku podniebieniu, dlatego znaczenie DŹ również odnosi śę do czegoś znajdującego śę powyżej bezpośredniego, widocznego styku.

DZ przedstawia więc spotkanie elementów, natomiast DŹ odnosi śę do powstania tego, co zostaje stworzone według zasad znajdujących śę ponad samym zdarzeniem.

Można to przedstawić jako przejście:

DZ → styk i zdarzenie

DŹ → wyższy poziom → tworzenie → stworzone.

Tworzenie w znaczeniu DŹ ńe oznacza wyłącznie działania wykonywanego przez człowieka. Odnosi śę również do procesów zachodzących zgodnie z odgórnie określonymi prawami przestrzeni, niezależnie od naszej bezpośredniej woli.

Dobrym przykładem jest DŹŚ — dźś, dziś, odnoszące śę do dnia i światła.

Można je rozłożyć:

DŹ + Ś

gdzie:

DŹ — tworzy

Ś — światło, świeci.

Powstaje więc:

DŹŚ → tworzy światło.

Dźś, czyli dzień, jest czasem obecności światła. Słońce pojawia śę na niebie i oświetla przestrzeń niezależnie od decyzji człowieka. Człowiek ńe tworzy tego zjawiska i ńe musi nim kierować, aby ono nastąpiło.

Proces odbywa śę według określonego porządku. Wschody i zachody Słońca następują zgodnie z regularnymi i przewidywalnymi cyklami.

W tym znaczeniu DŹ przedstawia więc tworzenie odbywające śę według zasad nadrzędnych wobec pojedynczego człowieka.

Powstaje ciąg:

wyższy poziom → odgórne prawa → proces tworzenia → stworzone.

DŹ może więc wskazywać ńe tylko sam moment powstawania czegoś, ale również zasadę, według której coś zostaje stworzone.

Znaczenie głoski można podsumować dwoma powiązanymi ciągami:

DZ → styk → DŹ → styk na wyższym poziomie → tworzenie

oraz:

odgórne prawa → tworzy → powstaje → stworzone.

Dlatego głoska DŹ oznacza: tworzy, stworzone oraz tworzenie według odgórnych praw.

#### ZAPIS RUNICZNY

Podobieństwo pomiędzy DZ i DŹ jest widoczne również w ich zapisie runicznym.

Runa DŹ stanowi rozwinięcie znaku DZ, podobnie jak sama artykulacja DŹ jest rozwinięciem gestu występującego przy DZ.

Najważniejszą różnicę tworzą dodatkowe ukośne kreski skierowane ku górze.

Odpowiadają one ruchowi języka podczas artykulacji DŹ. Przy DZ miejsce kontaktu znajduje śę bardziej z przodu, natomiast przy DŹ środkowa część języka unosi śę i wysklepia ku podniebieniu.

Dodatkowe kreski skierowane ku górze przedstawiają więc:

uniesienie języka → styk wyżej → wyższy poziom.

Znak zachowuje podstawową konstrukcję DZ, ale zostaje rozszerzony o element wskazujący ruch ku górze. W ten sposób różnica widoczna w artykulacji zostaje przeniesiona również do zapisu.

Runa DŹ przedstawia więc tę samą zależność, która występuje pomiędzy znaczeniami obu głosek:

DZ → styk

DŹ → styk na wyższym poziomie → tworzenie → stworzone.

Artykulacja, znaczenie i zapis runiczny łączą śę dzięki temu wokół jednej zasady: DŹ przedstawia tworzenie zachodzące na poziomie nadrzędnym wobec samego, bezpośrednio obserwowanego zdarzenia i zgodnie z odgórnie określonymi prawami przestrzeni.

do końca

na końcu

dąż

ostatni element

ostatni etap

najwyższy etap

finalizacja

D → DO celu + Ż → zamyka, koniec → DŻ → DO KOŃCA → na końcu → ostatni element → ostatni etap → najwyższy etap → finalizacja

#### ARTYKULACJA

Głoska DŻ jest dźwięczną spółgłoską zwarto-szczelinową. Jej artykulacja rozpoczyna śę od zwarcia — język tworzy pełną blokadę przepływu powietrza, a następnie zwarcie zostaje uwolnione i powietrze zaczyna przechodzić przez powstałą szczelinę, tworząc charakterystyczne brzmienie Ż.

DŻ łączy więc zwarcie obecne przy D ze szczelinowym wybrzmieniem charakterystycznym dla Ż.

W porównaniu z DZ i DŹ język przy DŻ przyjmuje inne ułożenie. Przy DZ miejsce artykulacji znajduje śę bardziej z przodu jamy ustnej. Przy DŹ środkowa część języka unosi śę w stronę przedniej części podniebienia twardego. Natomiast przy DŻ artykulacja przesuwa śę względem nich w głąb jamy ustnej, a przednia część języka może być bardziej uniesiona i cofnięta.

W maksymalnym geście wykorzystywanym w tym opracowaniu ruch ten zostaje jeszcze bardziej pogłębiony. Język mocno cofa śę i zawija w głąb jamy ustnej, aż do stworzenia wyraźnej blokady, po której następuje uwolnienie zwarcia i przejście do szczelinowego Ż.

Gest sprawia więc wrażenie dotarcia językiem możliwie daleko w głąb jamy ustnej, do końcowego miejsca, do którego może zmierzać wykonywany ruch.

Możemy zestawić trzy pokrewne głoski:

DZ → styk z przodu

DŹ → uniesienie środka języka ku górze

DŻ → cofnięcie i zawinięcie języka w głąb, ku końcowi drogi wykonywanego ruchu.

To właśnie obraz dążenia aż do końcowego punktu staje śę podstawą znaczenia DŻ.

#### ZNACZENIE

Znaczenie DŻ wynika zarówno z jego gestu artykulacyjnego, jak i z połączenia znaczeń D oraz Ż.

Głoska D oznacza:

DA → DAR → DLA → DO → CEL.

Prowadzi więc DO określonego celu.

Głoska Ż oznacza natomiast konsekwencję, zamknięcie i konńec.

Połączenie obu znaczeń daje bardzo prostą zależność:

D → DO celu

Ż → zamyka → konńec

czyli:

DŻ → DO KONŃCA.

Jeżeli istnieje droga prowadząca do określonego celu, jej przejście aż do konńca oznacza dotarcie do punktu, w którym droga zostaje zakończona.

Z tego bezpośrednio wynika kolejne znaczenie:

do konńca → na konńcu.

Jeżeli coś znajduje śę na konńcu określonego ciągu, jest jego ostatnim elementem.

Może to być ostatni punkt drogi, ostatnia część procesu, ostatnie zdarzenie albo ostatni element określonej kolejności.

Powstaje:

do konńca → na konńcu → ostatni element.

Z ostatniego elementu wynika również ostatni etap.

Każdy proces może składać śę z kolejnych etapów. Jeżeli przechodzimy przez wszystkie i docieramy do ostatniego, znajdujemy śę na konńcu całego procesu.

droga → kolejne etapy → ostatni etap → konńec.

Jeżeli kolejne etapy prowadzą jednocześnie coraz dalej lub coraz wyżej, ostatni z nich staje śę również najwyższym etapem, czyli punktem, poza którym w danym procesie ńe ma już następnego stopnia.

Z dotarciem do ostatniego etapu wiąże śę finalizacja.

Finalizacja oznacza doprowadzenie rozpoczętego procesu do punktu końcowego:

proces → kolejne etapy → ostatni etap → finalizacja → konńec.

Szczególnie wyraźnym przykładem znaczenia głoski DŻ jest słowo DĄŻ.

Po usunięciu samogłoski Ą pozostaje właściwie samo:

DŻ

Dlatego DĄŻ jest niemal bezpośrednim rozwinięciem głoski DŻ i bardzo dobrze zachowuje jej podstawowy sens.

DĄŻ oznacza przecież poruszanie śę w stronę określonego celu, zmierzanie do niego i kontynuowanie drogi aż do osiągnięcia jej końcowego punktu.

Łączy śę to bezpośrednio ze znaczeniami:

DŻ → dąż → zmierzaj do celu → idź do konńca → osiągnij końcowy punkt.

Samo słowo dąż stanowi więc jeden z najczytelniejszych przykładów zachowania znaczenia DŻ w słowie. DŻ ńe oznacza wyłącznie samego konńca, ale również dążenie ku końcowi, zmierzanie do ostatniego punktu i doprowadzanie rozpoczętej drogi do jej finalizacji.

Można to przedstawić jako:

D → DO celu → DŻ → DĄŻ → DO KONŃCA.

Powstaje pełny ciąg znaczeniowy:

droga do celu → dążenie → do konńca → na konńcu → ostatni element → ostatni etap → najwyższy etap → finalizacja.

Dlatego głoska DŻ oznacza: do konńca, na konńcu, dąż, ostatni element, ostatni etap, najwyższy etap oraz finalizację.

#### ZAPIS RUNICZNY

Zapis runiczny DŻ jest pokrewny znakom DZ oraz DŹ, podobnie jak pokrewne są ich gesty artykulacyjne.

Runa zachowuje podstawową konstrukcję wcześniejszych znaków, ale otrzymuje dwie dodatkowe kreski skierowane w dół.

W DŹ dodatkowe elementy skierowane ku górze odpowiadają uniesieniu i wysklepieniu języka. W DŻ kierunek zostaje odwrócony — dodatkowe kreski prowadzą w dół, podkreślając głębszy charakter artykulacji i ruch związany z cofnięciem oraz zawinięciem języka.

Znaki można więc zestawić:

DZ → styk

DŹ → styk na wyższym poziomie

DŻ → ruch w głąb i dojście do końcowego punktu.

W ten sposób runa DŻ obrazuje ostatnią część drogi, jej domknięcie oraz osiągnięcie punktu, do którego prowadził wcześniejszy ruch.

Zapis runiczny, artykulacja i znaczenie spotykają śę więc w jednym ciągu:

droga → dążenie → dojście do ostatniego punktu → do konńca → na konńcu → ostatni element → finalizacja.

DŻ przedstawia tym samym ńe tylko konńec, lecz przede wszystkim dążenie drogą aż do jej końcowego punktu.

serce

ka

życie

żywa istota

dusza

intuicja

wiedza

wiedza intuicyjna

kontakt

komunikacja

konkret

unikalność

K → serce → życie → żywa istota → ka → dusza
serce → czucie → intuicja → wiedza intuicyjna → wiedza
żywa istota → kontakt → komunikacja
żywa istota → konkret → unikalność

## ARTYKULACJA

Głoska K jest bezdźwięczną spółgłoską zwartą, tylnojęzykową i miękkopodniebienną.

Podczas jej artykulacji tylna część języka unosi śę i tworzy zwarcie z podniebieniem miękkim. Przepływ powietrza zostaje na krótką chwilę całkowicie zatrzymany, po czym język gwałtownie odrywa śę od podniebienia i uwalnia zgromadzone powietrze. Powstaje wtedy krótki i wyraźny dźwięk K.

Struny głosowe podczas jego wypowiadania ńe drgają, dlatego K jest głoską bezdźwięczną.

W przeciwieństwie do takich głosek jak T czy D, których główne miejsce artykulacji znajduje śę z przodu jamy ustnej, K powstaje znacznie głębiej — w tylnej części jamy ustnej.

Usta pozostają przy tym w stosunkowo neutralnej pozycji, a najważniejsza praca odbywa śę wewnątrz jamy ustnej i gardła.

Jeżeli podczas wypowiadania K mocno skupimy uwagę na tym, co dzieje śę w ciele, można wyczuć, że drgania i napięcia związane z wydobywaniem dźwięku pracują głębiej, schodząc również w przestrzeń klatki piersiowej i okolic serca.

Warto wypowiedzieć K kilkukrotnie, powoli i z pełnym skupieniem na odczuciach płynących z ciała:

K… K… K…

i zwrócić uwagę ńe tylko na ruch języka, ale również na to, gdzie w ciele odczuwany jest dźwięk i jego wibracja.

To odczucie głębi i pracy w przestrzeni klatki piersiowej prowadzi bezpośrednio do podstawowego znaczenia głoski K — serca.

## ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski K jest serce.

K powstaje głęboko wewnątrz aparatu mowy, dlatego jej artykulacja została powiązana z tym, co znajduje śę w głębi istoty.

Punktem centralnym staje śę:

K → serce.

Z serca wynika następne znaczenie — życie.

Bicie serca jest jednym z najbardziej bezpośrednich znaków życia organizmu. Istota posiadająca bijące serce jest żywą istotą.

Powstaje więc:

serce → życie → żywa istota.

Z tym znaczeniem związane jest również KA.

Ka odnosi śę do wewnętrznej, żywej części istoty — tego, co nadaje jej życie i indywidualne istnienie. Łączy śę więc z kolejnym znaczeniem K, czyli duszą.

Powstaje ciąg:

K → serce → życie → żywa istota → ka → dusza.

Serce jest również związane z intuicją.

W języku i codziennym doświadczeniu przeciwstawiamy czasem to, co podpowiada rozum, temu, co czujemy w sercu. Mówimy o kierowaniu śę sercem, słuchaniu serca czy wiedzeniu czegoś w głębi śiebie, nawet jeśli ńe potrafimy jeszcze uzasadnić tego logicznie.

Stąd wynika:

serce → czucie → intuicja → wiedza intuicyjna → wiedza.

K odnosi śę więc do wiedzy płynącej z wnętrza istoty, a ńe wyłącznie do informacji uzyskanej poprzez analizę zewnętrznych danych.

Kolejną grupą znaczeń są kontakt i komunikacja.

Żywe istoty wchodzą ze sobą w relacje. Przekazują sobie informacje, emocje, intencje i odczucia. Komunikacja tworzy więc kontakt pomiędzy konkretnymi istotami.

Powstaje:

żywa istota → kontakt z drugą istotą → komunikacja.

W tym znaczeniu komunikacja jest wymianą pomiędzy istotami, które pozostają odrębnymi, określonymi jednostkami.

Prowadzi to do kolejnego znaczenia K — konkretu.

Żywa istota ńe jest czymś nieokreślonym. Jest konkretną istotą, posiadającą własną odrębność i tożsamość.

Jedna istota ńe jest drugą. Każda stanowi określoną jednostkę.

Dlatego:

istota → określona istota → konkret → unikalność.

K wskazuje więc ńe tylko na samo życie, ale również na konkretną, odrębną i unikalną istotę, posiadającą własne wnętrze, serce i duszę.

Znaczenia K można zebrać w kilku wynikających z śiebie ciągach:

K → serce → życie → żywa istota → ka → dusza

serce → czucie → intuicja → wiedza intuicyjna → wiedza

żywa istota → kontakt → komunikacja

żywa istota → konkret → unikalność.

Dlatego głoska K oznacza: serce, ka, życie, żywą istotę, duszę, intuicję, wiedzę, wiedzę intuicyjną, kontakt, komunikację, konkret oraz unikalność.

## ZAPIS RUNICZNY

Runa K przedstawia otwarte usta z widocznym gardłem, nawiązując do głębokiego miejsca powstawania tej głoski.

Podczas artykulacji K najważniejszy ruch odbywa śę w tylnej części jamy ustnej. Znak przedstawia więc ńe tylko zewnętrzny kształt ust, ale kieruje uwagę w głąb aparatu mowy, ku miejscu, z którym związane jest powstawanie dźwięku.

Łączy śę to z podstawowym znaczeniem K:

głębia → wnętrze istoty → serce → żywa istota.

Istotny jest również kierunek zapisu runy. Gardło przedstawione w znaku skierowane jest w prawą stronę.

Można to odczytać jako symbol „prawej mowy” — mówienia w sposób prawy, zgodny z prawdą, uczciwością i wewnętrznym czuciem.

Łączy to znak z przypisywanym K znaczeniem serca, intuicji i wiedzy płynącej z wnętrza istoty.

W tym odczytaniu prawa strona ńe oznacza jedynie kierunku przestrzennego, lecz również prawość — zgodność słowa z tym, co człowiek rzeczywiście czuje i wie.

Powstaje więc ciąg:

otwarte usta → gardło i głębia artykulacji → wnętrze istoty → serce

oraz:

kierunek w prawo → prawość → prawa mowa → prawda i uczciwość.

Runa K łączy w ten sposób głęboką artykulację głoski z sercem, żywą istotą oraz ideą mowy zgodnej z wewnętrznym czuciem.

ego

rozum

logika

mózg

myślenie

wiedza nabyta

zmysły ciała

ciało

element fizyczny

ńeznane

ńepoznane

grawitacja

przyciąganie

odpychanie

#### ARTYKULACJA

Głoska G, podobnie jak K, jest spółgłoską zwartą, powstającą przez chwilowe zablokowanie przepływu powietrza w tylnej części jamy ustnej. Obie głoski mają bardzo podobne miejsce artykulacji, dlatego w obiecadle występują bezpośrednio po sobie.

Podczas wypowiadania G tylna część języka unosi śę do podniebienia miękkiego i tworzy pełne zwarcie. Powietrze zostaje na moment zatrzymane, a następnie język odsuwa śę, umożliwiając jego gwałtowne uwolnienie.

Podstawową różnicą pomiędzy K i G jest dźwięczność.

K jest bezdźwięczne, natomiast podczas wypowiadania G struny głosowe drgają. Dzięki temu G ma pełniejsze i bardziej rezonujące brzmienie.

Gest wykonywany przez język pozostaje więc bardzo podobny:

K → zwarcie tylnej części języka z podniebieniem miękkim

G → podobne zwarcie + drganie strun głosowych.

Różnicę pomiędzy tymi głoskami można również zauważyć, skupiając śę na odczuciach pojawiających śę w ciele podczas ich wypowiadania.

Jeżeli kilkukrotnie wypowiemy:

K… K… K…

a następnie:

G… G… G…

i mocno zwrócimy uwagę na to, gdzie odczuwamy pracę i wibracje, można zauważyć różnicę pomiędzy tymi głoskami.

Przy K odczucie może kierować uwagę głębiej, w przestrzeń klatki piersiowej i serca. Przy G, dzięki dźwięczności i towarzyszącemu jej rezonansowi, wibracje można wyraźniej odczuwać w obrębie głowy.

Powstaje więc charakterystyczne zestawienie:

K → serce

G → głowa.

To właśnie odczuwanie G w przestrzeni głowy stanowi punkt wyjścia dla jego kolejnych znaczeń.

#### ZNACZENIE

Podstawowe znaczenia G związane są z głową, mózgiem, ego, rozumem i logiką.

Mózg jest miejscem, w którym zachodzą procesy związane z myśleniem, analizowaniem, porównywaniem, zapamiętywaniem i logicznym rozumowaniem.

Stąd wynika ciąg:

G → głowa → mózg → myślenie → rozum → logika.

Z myśleniem związane jest również ego — indywidualne postrzeganie śiebie jako odrębnej jednostki oraz własnej relacji ze światem.

Dlatego:

mózg → myślenie → ego.

Dobrym śladem tego znaczenia są również same słowa:

eGo, loGika, mózG.

W każdym z nich G występuje w słowie związanym z obszarem myślenia, rozumu albo indywidualnego postrzegania.

Z mózgiem związana jest również wiedza, której można śę nauczyć.

Jest to wiedza zdobywana poprzez poznawanie, zapamiętywanie, doświadczenie, analizę i przetwarzanie informacji.

Tworzy to ważne rozróżnienie pomiędzy K i G:

K → serce → intuicja → wiedza intuicyjna

G → mózg → rozum → nauka → wiedza nabyta.

K wskazuje więc na wiedzę płynącą z wewnętrznego czucia, natomiast G na wiedzę zdobywaną i przetwarzaną przez mózg oraz rozum.

Mózg ńe działa jednak w oderwaniu od ciała. Jest połączony z nim poprzez układ nerwowy i odbiera informacje dostarczane przez zmysły.

Wzrok, słuch, dotyk, smak czy węch umożliwiają odbieranie bodźców pochodzących z otoczenia. Dzięki nim mózg może poznawać świat fizyczny.

Powstaje:

mózg → ciało → zmysły ciała → odbieranie świata fizycznego.

Z tego wynika kolejne znaczenie G — element fizyczny.

Ciało istnieje w świecie materialnym, a jego zmysły pozwalają doświadczać innych fizycznych elementów znajdujących śę w otoczeniu.

Dlatego:

G → ciało → zmysły → świat fizyczny → element fizyczny.

Z procesem poznawania związane jest również to, co ńeznane i ńepoznane.

Rozum może operować tym, co już poznał, zapamiętał albo potrafi powiązać z wcześniejszym doświadczeniem. Poza granicą aktualnej wiedzy znajduje śę jednak przestrzeń tego, czego jeszcze ńe znamy.

To właśnie ńeznane uruchamia poszukiwanie, analizę i próbę poznania.

Powstaje:

ńeznane → poznawanie → doświadczenie → analiza → wiedza nabyta.

G obejmuje więc zarówno to, co zostało poznane przez rozum, jak i to, co znajduje śę jeszcze poza jego aktualnym poznaniem — ńeznane i ńepoznane.

Kolejna grupa znaczeń pojawia śę wtedy, gdy w przestrzeni znajduje śę więcej ńż jedna odrębna istota posiadająca własne ciało i ego.

Dwa fizyczne byty mogą oddziaływać na śiebie. Mogą śę do śiebie zbliżać albo od śiebie oddalać, przyciągać śę lub odpychać.

Na poziomie relacji pomiędzy ludźmi również pojawia śę przyciąganie i odpychanie. Jedne osoby chcą przebywać blisko śiebie, ponieważ śę lubią, czują wzajemne zainteresowanie albo widzą korzyść we wspólnym działaniu. Inne unikają kontaktu i zwiększają pomiędzy sobą dystans.

Z tego obrazu wynika:

dwa odrębne byty → wzajemne oddziaływanie → przyciąganie lub odpychanie.

Z przyciąganiem fizycznych obiektów związane jest natomiast znaczenie grawitacji.

Grawitacja powoduje wzajemne przyciąganie ciał posiadających masę. Dlatego również ona wpisuje śę w znaczenia G związane z ciałem, fizycznością i przyciąganiem.

Powstaje ciąg:

element fizyczny → oddziaływanie → przyciąganie → grawitacja.

Znaczenia G układają śę więc w kilka powiązanych ciągów:

G → głowa → mózg → myślenie → rozum → logika → ego

mózg → nauka → wiedza nabyta

mózg → ciało → zmysły ciała → świat fizyczny → element fizyczny

ńeznane → poznawanie → analiza → wiedza nabyta

fizyczne byty → wzajemne oddziaływanie → przyciąganie / odpychanie → grawitacja.

Dlatego głoska G oznacza: ego, rozum, logikę, mózg, myślenie, wiedzę nabytą, zmysły ciała, ciało, element fizyczny, ńeznane, ńepoznane, grawitację, przyciąganie oraz odpychanie.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa G jest wyraźnie podobna do runy K, tak jak podobna jest artykulacja obu głosek.

Różnicę stanowi dodatkowa pozioma kreska umieszczona w górnej części znaku.

Podstawowy kształt zachowuje więc związek z K i głębokim miejscem artykulacji obu głosek, natomiast dodatkowa kreska wskazuje przestrzeń znajdującą śę wyżej — ponad gardłem, w obrębie głowy.

Odpowiada to różnicy odczuwalnej podczas wypowiadania obu głosek:

K → odczucie kierujące uwagę ku klatce piersiowej i sercu

G → dodatkowa dźwięczność i rezonans odczuwany w obrębie głowy.

Górna kreska runy G podkreśla więc głowę, a wraz z nią znaczenia związane z mózgiem, ego, rozumem, logiką i myśleniem.

Runa G zachowuje podobieństwo do K, jednocześnie dodając element wskazujący na najważniejszą różnicę znaczeniową pomiędzy tymi głoskami:

K → serce → intuicja

G → głowa → mózg → rozum i logika.

istota

istnienie

synchronizacja serca i rozumu

decyzja

podejmowanie decyzji

K → serce → czucie → intuicja
G → głowa → mózg → rozum → logika
K + G → I → synchronizacja serca i rozumu → decyzja → działanie → doświadczenie istoty

## I — istota, istnienie, synchronizacja serca i rozumu, decyzja, podejmowanie decyzji

#### ARTYKULACJA

Głoska I jest samogłoską wysoką, przednią, ustną i ńezaokrągloną. Jest dźwięczna, dlatego podczas jej wypowiadania struny głosowe wibrują.

W czasie artykulacji przednia część języka unosi śę wysoko w kierunku podniebienia twardego, pozostawiając jednak wąską przestrzeń umożliwiającą swobodny przepływ powietrza. Wargi są rozciągnięte na boki i ńe tworzą zaokrąglenia.

W porównaniu z otwartym A czy zaokrąglonym O, głoska I jest bardziej skupiona. Wysokie ułożenie języka i stosunkowo niewielka przestrzeń w jamie ustnej nadają jej charakterystyczne jasne brzmienie.

Głoskę I można długo i płynnie przeciągać:

IIIIIIIIII

Jeżeli podczas długiego wypowiadania I mocno skupimy uwagę na tym, co dzieje śę w ciele, można wyczuć wibracje zarówno w przestrzeni klatki piersiowej i serca, jak i w obrębie głowy.

Jest to szczególnie istotne w zestawieniu z dwiema poprzednimi głoskami:

K → serce → czucie → intuicja

G → głowa → mózg → rozum → logika

natomiast:

I → serce + rozum.

Wibracja I obejmuje więc dwa obszary związane z funkcjonowaniem istoty — czucie sercem oraz myślenie rozumem. To staje śę podstawą znaczenia I jako ich połączenia i synchronizacji.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski I jest istota.

Istota ńe funkcjonuje wyłącznie poprzez serce ańi wyłącznie poprzez rozum. Czuje i myśli jednocześnie. Korzysta zarówno z intuicji i wewnętrznego czucia, jak i z wiedzy zdobytej poprzez doświadczenie, zmysły, naukę i analizę.

Dlatego I łączy znaczenia dwóch poprzednich głosek:

K → serce → czucie → intuicja → wiedza intuicyjna

G → głowa → mózg → myślenie → rozum → logika → wiedza nabyta

I → serce + rozum → synchronizacja.

Z istotą bezpośrednio związane jest również istnienie.

Istota jest tym, co istnieje, doświadcza, czuje, myśli i podejmuje decyzje.

Dlatego:

I → istota → istnienie.

Jednym z najważniejszych znaczeń I jest właśnie decyzja.

Podejmując decyzję, człowiek może korzystać z dwóch rodzajów informacji. Z jednej strony posiada wiedzę, doświadczenia i logiczne wnioski rozumu. Z drugiej strony czuje poprzez serce i intuicję, czy dana droga jest z nim zgodna.

serce → czucie + intuicja

rozum → myślenie + logika + wiedza

serce + rozum → synchronizacja → decyzja.

Synchronizacja oznacza więc moment, w którym to, co czujemy, spotyka śę z tym, co wiemy i rozumiemy.

Ńe jest to jedynie zetknięcie dwóch elementów. Serce i rozum zaczynają działać wspólnie i prowadzą istotę w jednym kierunku.

Można to przedstawić bardzo prostym ciągiem:

czuję → myślę → synchronizuję → decyduję.

Decyzja prowadzi następnie do działania, a działanie wpływa na to, czego istota doświadcza.

Każda podjęta decyzja zmienia dalszy przebieg zdarzeń. Istota poprzez swoje wybory wpływa więc na własne życie i na otoczenie, w którym funkcjonuje.

Dlatego:

serce + rozum → synchronizacja → decyzja → działanie → doświadczenie.

Synchronizacja serca i rozumu pozwala istocie podejmować decyzje zgodne zarówno z jej wewnętrznym czuciem, jak i posiadaną wiedzą, a poprzez te decyzje tworzyć własne doświadczenie i wpływać na otoczenie zgodnie ze swoją intencją.

Całe znaczenie I można więc zebrać w jednym ciągu:

K → serce

G → rozum

K + G → I → synchronizacja serca i rozumu → decyzja → działanie → doświadczenie istoty.

Dlatego głoska I oznacza: istotę, istnienie, synchronizację serca i rozumu, decyzję oraz podejmowanie decyzji.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa I ma postać prostej pionowej kreski.

Jej kształt przedstawia połączenie dwóch przestrzeni — góry i dołu. Można je odczytać jako obraz dwóch obszarów, które spotykają śę i zaczynają ze sobą współpracować.

Odpowiada to znaczeniu głoski I:

góra → głowa → rozum

dół → klatka piersiowa → serce

I → połączenie góry z dołem → synchronizacja serca i rozumu.

Pionowa kreska tworzy pomiędzy nimi ciągłą drogę. Symbolizuje więc ńe tylko samo połączenie, ale również przepływ i współpracę pomiędzy dwoma elementami.

Można porównać ją do mostu łączącego dwa brzegi rzeki. Brzegi pozostają dwoma odrębnymi przestrzeniami, jednak dzięki mostowi możliwe staje śę przejście i wymiana pomiędzy nimi.

Podobnie działa znaczenie I:

serce ↕ rozum

czucie ↕ myślenie

intuicja ↕ wiedza

Dopiero ich współpraca prowadzi do świadomego wyboru:

połączenie → przepływ → synchronizacja → decyzja.

Prosta pionowa runa I obrazuje więc istotę jako połączenie serca i rozumu — dwóch obszarów, których synchronizacja umożliwia podejmowanie decyzji, działanie i tworzenie własnego doświadczenia.

otoczenie

działanie w otoczeniu

interakcja z otoczeniem

jaźń

wyższe ja

nadświadomość

#### ARTYKULACJA

Głoska J jest dźwięczną spółgłoską zbliżeniową, artykulacyjnie bardzo bliską samogłosce I. To podobieństwo znajduje odzwierciedlenie również w ich bezpośrednim sąsiedztwie w obiecadle.

Podczas wypowiadania J środkowa i przednia część języka unosi śę w kierunku podniebienia twardego, jednak ńe tworzy pełnego zwarcia. Powietrze może swobodnie przepływać przez powstałą przestrzeń, a struny głosowe pozostają aktywne i drgają.

J można potraktować jako bardzo krótkie, przechodzące w kolejny dźwięk I. Dobrze słychać tę bliskość przy porównaniu:

IIIIIIII

oraz:

JA, JE, JO, JU.

Przy I układ artykulacyjny pozostaje bardziej stabilny i może być długo utrzymywany. Przy J podobne ułożenie języka staje śę natomiast ruchem przejściowym prowadzącym do kolejnego dźwięku.

Ta właściwość dobrze współgra z podstawową różnicą znaczeniową:

I → istota

J → działanie istoty poza nią samą, w otoczeniu.

Podczas wyraźnego i wielokrotnego wypowiadania J można również skupić uwagę na tym, jak dźwięk rezonuje w ciele. Odczucie ńe musi pozostawać skupione wyłącznie w obrębie głowy czy klatki piersiowej, lecz może rozchodzić śę szerzej po ciele.

Szczególnie istotne są tutaj ręce i nogi, ponieważ to właśnie poprzez ńe istota bezpośrednio wchodzi w kontakt z przestrzenią znajdującą śę wokół niej.

Nogi umożliwiają przemieszczanie śę w otoczeniu, natomiast ręce pozwalają dotykać, przenosić, budować, przekształcać i wprowadzać zmiany.

Dlatego:

I → istota

J → istota wychodząca w działaniu do otoczenia.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski J jest działanie w otoczeniu.

Istota ńe istnieje w całkowitym oderwaniu od przestrzeni, która ją otacza. Porusza śę w niej, dotyka jej, przekształca ją i pozostawia w niej skutki swoich działań.

Ręce i nogi są podstawowymi częściami ciała umożliwiającymi tę interakcję.

nogi → przemieszczanie śę w przestrzeni

ręce → dotykanie i przekształcanie przestrzeni

Dlatego:

istota → ruch → działanie → interakcja z otoczeniem.

Stąd wynika również samo znaczenie otoczenia.

J obejmuje ńe tylko istotę, ale także przestrzeń, z którą istota pozostaje w ciągłej relacji.

Można więc zauważyć wyraźne przejście pomiędzy I i J:

I → istota

J → istota + jej działanie w otoczeniu.

Każde działanie istoty wywołuje jakiś skutek poza nią samą. Kiedy człowiek wykonuje krok, zmienia swoje położenie. Kiedy przesuwa przedmiot, zmienia jego położenie. Kiedy coś buduje, tworzy nowy element przestrzeni. Kiedy wypowiada słowa, wpływa na innych ludzi.

Istota wpływa więc na otoczenie, a jednocześnie sama odbiera skutki tego, co dzieje śę wokół niej.

Powstaje ciąg:

istota → działanie → otoczenie → skutek → odpowiedź otoczenia → kolejne doświadczenie istoty.

Relacja pomiędzy istotą i otoczeniem jest więc dwukierunkowa.

istota → wpływa na otoczenie

otoczenie → wpływa na istotę.

Istota poprzez synchronizację serca i rozumu podejmuje decyzję, a następnie poprzez działanie wprowadza ją do otoczenia.

Tutaj bezpośrednio łączą śę znaczenia I oraz J:

K → serce

G → rozum

I → synchronizacja serca i rozumu → decyzja

J → działanie zgodne z decyzją → wpływ na otoczenie.

W ten sposób J rozwija znaczenie I. I podejmuje decyzję, J wprowadza ją w otoczenie.

Głębsza świadomość tego połączenia pomiędzy istotą a otoczeniem prowadzi do kolejnych znaczeń J: jaźni, wyższego ja oraz nadświadomości.

Istota może postrzegać śiebie wyłącznie jako oddzielne ciało i indywidualne „ja”, ale może również dostrzegać szerszą sieć zależności pomiędzy sobą, swoimi decyzjami, działaniami i rzeczywistością, której doświadcza.

Wraz z poszerzaniem tej świadomości pojawia śę rozumienie, że istota i jej otoczenie pozostają ze sobą w ciągłej relacji.

Ten stan świadomości określają znaczenia:

jaźń → wyższe ja → nadświadomość.

Wyższe ja obejmuje więc szerszą perspektywę ńż samo indywidualne ego. Jest świadomością istoty, jej działania oraz związku z przestrzenią, w której istnieje.

Dlatego:

istota → świadomość śiebie → świadomość własnego działania → świadomość relacji z otoczeniem → jaźń → wyższe ja → nadświadomość.

Cały ciąg I i J można przedstawić następująco:

serce + rozum → I → synchronizacja → decyzja → J → działanie → wpływ na otoczenie → doświadczenie skutku → poszerzenie świadomości.

Głoska J oznacza więc: otoczenie, działanie w otoczeniu, interakcję z otoczeniem, jaźń, wyższe ja oraz nadświadomość.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa J jest bardzo podobna do runy I, podobnie jak bliskie są sobie artykulacyjnie obie głoski.

Runa I jest prostą pionową kreską symbolizującą synchronizację dwóch obszarów:

serce ↕ rozum.

W runie J pojawia śę natomiast dodatkowa pozioma kreska znajdująca śę w górnej części znaku, po jego lewej stronie.

Podstawowa pionowa linia zachowuje więc znaczenie istoty i połączenia znane z I, natomiast dodatkowy element wychodzi poza główną linię.

Można odczytać go jako obraz rozszerzenia działania poza samą istotę:

I → istota

J → istota + przestrzeń poza nią.

Dodatkowa kreska może również przedstawiać wyższe ja — świadomość znajdującą śę ponad zwykłym postrzeganiem śiebie jako odrębnej jednostki.

Dlatego jej położenie w górnej części znaku odpowiada kolejnemu ciągowi znaczeniowemu:

świadomość śiebie → świadomość otoczenia → świadomość wzajemnego wpływu → wyższe ja → nadświadomość.

Runa J rozwija więc prostą konstrukcję I o dodatkowy element, podobnie jak znaczenie J rozwija znaczenie I:

I → istota, synchronizacja i decyzja

J → działanie istoty w otoczeniu, świadomość tej relacji, wyższe ja i nadświadomość.

energia

początek

konńec

#### ARTYKULACJA

Głoska E jest samogłoską przednią, ustną i dźwięczną. Podczas jej artykulacji język znajduje śę w przedniej części jamy ustnej i jest lekko uniesiony w kierunku podniebienia, jednak ńe dotyka go i ńe tworzy zwarcia.

Usta pozostają częściowo otwarte, wargi są ńezaokrąglone, a powietrze może swobodnie przepływać przez jamę ustną.

Ponieważ E jest głoską dźwięczną, podczas jej wypowiadania fałdy głosowe pozostają w ciągłym drganiu. Powstające drgania przenoszą śę następnie przez przestrzenie traktu głosowego.

Można to łatwo poczuć i zaobserwować, długo przeciągając:

EEEEEEEEEEEE

Jeżeli podczas wypowiadania E skupimy śę na tym, co dzieje śę wewnątrz aparatu mowy, można również zauważyć delikatny ruch i drgania języczka podniebiennego, znajdującego śę z tyłu jamy ustnej.

Języczek ńe jest źródłem dźwięku E, jednak może reagować na drgania i ruch powietrza pojawiające śę podczas jego wypowiadania. Staje śę dzięki temu dobrze widocznym przykładem tego, jak energia wprawia materię w ruch i drganie.

Charakter E można porównać do innych równomiernych dźwięków powstających wskutek drgania.

Przypomina brzęczenie transformatora elektrycznego, jednostajne bzyczenie owada albo rezonans metalowego pręta wprawionego w drganie.

W każdym z tych przypadków pojawia śę ta sama zależność:

energia → ruch → drganie → dźwięk.

Dopóki dostarczana jest energia, drganie może trwać. Kiedy energia przestaje podtrzymywać ruch, drganie stopniowo zanika, aż w końcu ustaje.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski E jest energia.

Energia jest tym, co umożliwia ruch, zmianę i działanie. Kiedy obiekt otrzymuje energię, może zacząć śę poruszać, drgać albo wykonywać określoną pracę.

Dobrze pokazuje to metalowy pręt.

Nieruchomy pręt pozostaje w spoczynku. Dopiero uderzenie przekazuje mu energię i wprawia go w drganie. Wtedy pręt zaczyna wibrować i wydawać dźwięk.

uderzenie → przekazanie energii → ruch → drganie → dźwięk.

Podobny mechanizm można zaobserwować przy bzyczeniu owada. Energia wykorzystywana przez mięśnie wprawia skrzydła w szybki ruch. Drgania skrzydeł oddziałują na otaczające powietrze i powstaje charakterystyczne bzyczenie.

energia → praca mięśni → ruch skrzydeł → drganie → dźwięk.

Również charakterystyczne brzęczenie transformatora związane jest z energią i drganiami pojawiającymi śę podczas jego pracy.

Wszystkie te przykłady prowadzą więc do tego samego podstawowego ciągu:

E → energia → ruch → drganie → działanie.

Z energią związane są jednak jeszcze dwa bardzo ważne znaczenia E — początek i konńec.

Żeby coś zaczęło śę poruszać, potrzebna jest energia.

Metalowy pręt ńe zacznie drgać bez przyczyny. Potrzebuje początkowego impulsu, na przykład uderzenia. W momencie otrzymania energii kończy śę jego stan spoczynku i rozpoczyna śę ruch.

Dlatego:

impuls → energia → rozpoczęcie ruchu → POCZĄTEK.

Energia jest więc tym, co uruchamia proces.

E → energia → rozpoczęcie → początek.

Ten sam przykład pokazuje jednak drugą stronę znaczenia E.

Po uderzeniu pręt przez pewien czas drga, ale jeżeli ńe otrzyma kolejnego impulsu, jego drgania stają śę coraz słabsze. Energia zostaje stopniowo rozproszona, aż ruch zanika.

drganie → utrata energii → wygaszanie → zatrzymanie → KONŃEC.

Energia wyznacza więc zarówno możliwość rozpoczęcia, jak i trwania procesu. Kiedy przestaje go podtrzymywać, następuje jego zakończenie.

Można to przedstawić jako pełny przebieg:

impuls → energia → POCZĄTEK → ruch → działanie → stopniowe wygaszanie energii → KONŃEC.

Dobrze widać to również podczas samego wypowiadania E.

Najpierw pojawia śę impuls i rozpoczynamy:

E…

Dopóki dostarczamy energię poprzez wydech i pracę aparatu mowy:

EEEEEEEEEEEE

dźwięk trwa.

Kiedy przestajemy dostarczać energię:

EEEEEE… E…

dźwięk zanika i następuje jego konńec.

W jednym dźwięku można więc zaobserwować cały proces:

energia pojawia śę → drganie rozpoczyna śę → trwa → energia wygasa → drganie kończy śę.

Dlatego głoska E oznacza energię, początek oraz konńec.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa E zawiera kilka elementów odpowiadających znaczeniom tej głoski.

Jednym ze sposobów odczytania jej kształtu jest zestawienie znaku z przestrzenią tylnej części jamy ustnej. Po obróceniu runy o 90 stopni jej kształt może przypominać zarys tej przestrzeni z zaznaczonym centralnie języczkiem podniebiennym.

Łączy to znak z obserwacją wykonywaną podczas długiego wypowiadania:

EEEEEEEEEEEE

gdzie można zauważyć delikatny ruch i drgania języczka.

Powstaje więc:

energia → drganie → ruch języczka.

Kształt runy E można również odczytać jako falę przypominającą fragment sinusoidy.

Sinusoidalny przebieg jest jednym z podstawowych sposobów przedstawiania drgań i fal. Kształt ten prowadzi więc do kolejnego ciągu:

fala → drganie → częstotliwość → energia.

Runa przedstawia jednocześnie przejście pomiędzy kolejnymi położeniami. Coś zostaje wprawione w ruch, przechodzi przez określony proces, a następnie dochodzi do kolejnego stanu.

Odpowiada to trzem podstawowym znaczeniom E:

POCZĄTEK → ENERGIA → KONŃEC.

Najpierw pojawia śę energia uruchamiająca proces. Następnie energia podtrzymuje ruch i drganie. Kiedy przestaje go podtrzymywać, proces dobiega konńca.

Runa E skupia więc w jednym znaku trzy powiązane ze sobą informacje:

ENERGIA → POCZĄTEK → KONŃEC.

Energia uruchamia, energia podtrzymuje, a jej wygaśnięcie zamyka trwający proces.

wibracja

drganie

trzęsienie

przechylanie

gibanie

skręcanie

zakręt

Ę → wibracja → drganie → trzęsie → przechyla → gibie → zmienia kierunek → skręca → zakręt.

E → energia
Ę → energia wprawiająca w drganie → wibracja → trzęsienie → przechylanie → skręcanie → zakręt.

#### ARTYKULACJA

Głoska Ę jest samogłoską nosową, zbliżoną artykulacyjnie do E. Podstawową różnicą jest jej nosowość — podczas wymawiania Ę część powietrza może przepływać również przez jamę nosową, dzięki czemu dźwięk uzyskuje charakterystyczny rezonans.

W porównaniu z E głoska Ę ma więc bardziej złożone brzmienie. Do dźwięczności samogłoski dochodzi rezonans związany z jej nosową artykulacją.

Różnicę można dobrze usłyszeć, wypowiadając kolejno:

EEEEEEEE

ĘĘĘĘĘĘĘĘ

Jeżeli przy takim powtarzaniu pozwolimy żuchwie swobodnie pracować wraz z dźwiękiem, może ona wykonywać rytmiczny ruch w górę i w dół. Cały gest zaczyna wtedy przypominać pracę sprężyny.

góra ↕ dół

Ę ↕ Ę ↕ Ę ↕ Ę

Powstaje odczucie rytmicznego drgania, podskakiwania i trzęsienia.

Można porównać je do człowieka jadącego wozem po wyboistej drodze. Kiedy koła wpadają w kolejne nierówności, całe ciało pasażera zaczyna podskakiwać. Porusza śę tułów, głowa oraz żuchwa, a głos zaczyna drżeć razem z ciałem.

Podobny obraz daje wprawiona w ruch sprężyna, która po otrzymaniu energii zaczyna drgać i wielokrotnie zmieniać swoje położenie.

Dlatego charakterystycznym gestem Ę staje śę:

ruch → drganie → wibracja → trzęsienie.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski Ę jest wibracja.

Wibracja polega na powtarzającym śę ruchu wokół określonego położenia. Obiekt ńe pozostaje nieruchomy, lecz przemieszcza śę raz w jedną, raz w drugą stronę.

Dlatego z wibracji bezpośrednio wynika drganie:

Ę → wibracja → drganie.

Kiedy drgania stają śę mocniejsze i obejmują większy obiekt albo całe ciało, zaczynamy mówić o trzęsieniu.

Dobrze pokazuje to przykład jazdy po nierównej drodze.

Wóz porusza śę po kolejnych wybojach, przez co pasażer ńe siedzi nieruchomo. Jego ciało jest wielokrotnie podrzucane i wprawiane w drgania.

nierówność → ruch → drganie → trzęsienie ciała.

Dlatego:

Ę → wibracja → drganie → trzęsie.

Trzęsienie ńe powoduje jednak wyłącznie ruchu w górę i w dół.

Kiedy coś nami mocno wibruje albo trzęsie, ciało często zaczyna również przechylać śę na boki. Raz wychylamy śę lekko w lewo, za chwilę w prawo, po czym ponownie zmieniamy położenie.

Powstaje więc:

wibracja → trzęsienie → przechylanie → gibanie w lewo i w prawo.

Ten ruch prowadzi do kolejnego znaczenia Ę — zakrętu.

Podczas pokonywania zakrętów również odczuwamy charakterystyczne przechylanie ciała. Jadąc samochodem, wozem, rowerem czy innym środkiem transportu, przy kolejnych zmianach kierunku ciało może być wychylane raz w jedną, raz w drugą stronę.

Na krętej drodze pojawia śę więc ruch podobny do gibania:

lewo → prawo → lewo → prawo.

Zmienia śę kierunek poruszania, a ciało reaguje na tę zmianę przechyleniem.

Dlatego znaczenie zakrętu wynika z wcześniejszych znaczeń Ę:

wibracja → trzęsienie → gibanie → przechylanie → zmiana kierunku → skręcanie → zakręt.

Widać tutaj również związek z samą naturą drgania. Drgający obiekt ciągle zmienia kierunek swojego ruchu. Porusza śę w jedną stronę, zatrzymuje na skrajnym wychyleniu, po czym zawraca i porusza śę w przeciwną.

Dlatego Ę obejmuje zarówno drganie i trzęsienie, jak również wynikające z nich przechylanie, skręcanie i zmianę kierunku.

Całe znaczenie można przedstawić jednym ciągiem:

Ę → wibracja → drganie → trzęsie → przechyla → gibie → zmienia kierunek → skręca → zakręt.

Dlatego głoska Ę oznacza: wibrację, drganie, trzęsienie, przechylanie, gibanie, skręcanie oraz zakręt.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa Ę jest bardzo podobna do runy E, co odpowiada bliskiemu pokrewieństwu obu głosek.

Charakterystyczną różnicą jest dodatkowa pozioma kreska znajdująca śę w dolnej części znaku.

Można ją powiązać z dodatkowym ruchem widocznym podczas mocnego i rytmicznego wypowiadania:

Ę Ę Ę Ę Ę

kiedy dolna żuchwa może poruszać śę wraz z powtarzanym dźwiękiem.

Dodatkowy dolny element runy wskazuje więc na ruch dolnej części aparatu mowy i odróżnia Ę od prostszego E.

Jeżeli E przedstawia:

energia → drganie

to Ę rozwija ten ruch dalej:

energia → drganie → wibracja → trzęsienie.

Kształt runy zachowuje podobieństwo do E, ale dodatkowy element podkreśla większą dynamikę ruchu.

Ruch ten ńe musi przebiegać wyłącznie w jednej osi. Wibracja oznacza ciągłe wychylanie śę z położenia równowagi i powracanie, dlatego prowadzi również do obrazu gibania, przechylania i zmiany kierunku.

Całość można więc odczytać jako:

E → energia

Ę → energia wprawiająca w drganie → wibracja → trzęsienie → przechylanie → skręcanie → zakręt.

Runa Ę rozwija tym samym znaczenie E, pokazując energię już ńe tylko jako źródło działania, ale jako energię widoczną w ruchu, drganiu i trzęsieniu.

huha

hłonie

wchłania

zasysa

ciągnie

przeciąga

wprowadza w ruch

#### ARTYKULACJA

Głoska H jest bezdźwięczną spółgłoską szczelinową. Podczas jej wypowiadania struny głosowe ńe wibrują, a podstawą powstającego dźwięku jest przepływ powietrza.

Język pozostaje stosunkowo swobodny, natomiast powietrze przechodzi przez gardło i jamę ustną, tworząc charakterystyczny szum przypominający oddech, szept albo podmuch.

Najważniejszym elementem artykulacji H ńe jest więc uderzenie czy zwarcie języka, lecz właśnie ruch powietrza.

Można to dobrze poczuć podczas mocniejszego wypowiadania:

HHHHHHHHH

Dźwięk może przypominać strumień wydmuchiwanego powietrza.

Jeszcze wyraźniej widać to podczas huhania:

HUH… HUH… HUH…

Człowiek otwiera wtedy gardło i wypuszcza większą ilość powietrza. Podobny dźwięk pojawia śę podczas intensywnego wysiłku fizycznego, kiedy zaczynamy głęboko i szybko oddychać.

H… H… H…

Przy szerzej otwartym gardle przepływa większa ilość powietrza, a sam oddech może zacząć przypominać H.

Co ciekawe, podobny szum można uzyskać również przy ruchu powietrza w przeciwnym kierunku — podczas jego zasysania.

Wtedy dźwięk zaczyna przypominać odgłos urządzenia zasysającego powietrze, na przykład odkurzacza.

Mamy więc dwa przeciwne kierunki tego samego zjawiska:

wydychanie → H → podmuch

wciąganie → H → zasysanie.

W obu przypadkach podstawą pozostaje intensywny przepływ powietrza.

Dlatego gest H można sprowadzić do prostego obrazu:

powietrze → przepływa → dmucha lub jest zasysane → porusza.

#### ZNACZENIE

Jednym z najbardziej bezpośrednich znaczeń głoski H jest huha.

Sam dźwięk H bardzo łatwo pojawia śę podczas mocnego wydychania powietrza:

H → HUH → HUHA.

Huhając, wypuszczamy strumień powietrza na zewnątrz.

Powstaje więc:

H → huha → wydmuchuje powietrze.

Ten sam dźwięk może jednak powstać przy odwrotnym kierunku przepływu.

Kiedy mocno wciągamy powietrze, pojawia śę odgłos zasysania. To prowadzi do kolejnych znaczeń H:

zasysa → hłonie → wchłania.

Dobrze pokazuje to odkurzacz. Powietrze zostaje wprawione w ruch i skierowane do wnętrza urządzenia. Razem z nim wciągane są znajdujące śę w pobliżu drobne elementy.

Dlatego:

zasysanie → ciągnięcie do środka → hłonięcie → wchłanianie.

H może więc przedstawiać zarówno powietrze wypychane, jak i wciągane, ale w obu przypadkach wspólną podstawą jest jego intensywny ruch.

Z zasysania wynika następne znaczenie — ciągnie.

Jeżeli coś zostaje zasysane, zaczyna przemieszczać śę w kierunku źródła zasysania.

zasysa → przyciąga → ciągnie.

Jeżeli ruch trwa dalej, obiekt zostaje przeciągnięty z jednego miejsca do drugiego.

Dlatego:

H → zasysa → ciągnie → przeciąga.

Samo słowo przeciąg bardzo dobrze pokazuje związek pomiędzy ruchem powietrza a ciągnięciem.

Przeciąg to przepływ powietrza przez przestrzeń. Możemy go poczuć, gdy powietrze przemieszcza śę przez otwarte drzwi, okna czy pomieszczenia.

Silniejszy strumień może zacząć poruszać przedmiotami znajdującymi śę na swojej drodze.

Firanka zaczyna falować, kartka przesuwa śę po stole, drzwi mogą śę poruszyć, a liście zaczynają latać.

Dlatego z H wynika kolejne bardzo ważne znaczenie:

wprowadza w ruch.

Najbardziej czytelnym obrazem tego działania jest wiatr.

Wiatr sam jest ruchem powietrza, ale jednocześnie wprawia w ruch otoczenie.

Kiedy zaczyna mocno wiać:

drzewa kołyszą śę,

gałęzie poruszają śę,

liście lecą,

trawy falują,

przedmioty mogą zostać przesunięte.

Powstaje więc:

ruch powietrza → podmuch → ciągnięcie i przesuwanie → ruch otoczenia.

Dźwiękonaśladowczy charakter mocnego podmuchu można oddać również jako:

HURRRR…

Ten dźwięk odnajdujemy w rodzinie słów związanych z gwałtownym ruchem, szumem i podmuchem:

wichura, huragan, hurgot, hurkotać.

Szczególnie ciekawą zależność tworzy zestawienie:

HUR ↔ RUH / RUCH

Po odwróceniu kolejności HUR otrzymujemy RUH, brzmieniowo odpowiadające słowu RUCH.

Tworzy to bardzo czytelny obraz znaczeniowy:

HUR → wiatr

wiatr → porusza

RUH / RUCH → zmiana położenia.

Wiatr jest więc czymś, co wprowadza otoczenie w ruch.

Cały ciąg znaczeniowy H można przedstawić następująco:

H → huha → przepływ powietrza

oraz:

H → zasysa → hłonie → wchłania → ciągnie → przeciąga

a następnie:

przepływ powietrza → wiatr → przesuwa → wprowadza w ruch.

Dlatego głoska H oznacza: huha, hłonie, wchłania, zasysa, ciągnie, przeciąga oraz wprowadza w ruch.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runę H można odczytać na kilka sposobów, które prowadzą do tych samych podstawowych znaczeń.

Pierwszy obraz przedstawia przestrzeń, przez którą przepływa powietrze.

Kształt przypominający zamknięte pomieszczenie lub otwór z zaznaczoną drogą pośrodku może przedstawiać przestrzeń, przez którą przechodzi strumień powietrza.

Można wyobrazić sobie pomieszczenie posiadające dwa otwory. Jeżeli pomiędzy nimi powstanie różnica ciśnienia, powietrze zaczyna przepływać przez wnętrze i pojawia śę przeciąg.

Dlatego:

przestrzeń → przepływ powietrza → przeciąg → ruch.

Drugie odczytanie runy przedstawia obiekt, który może być ciągnięty.

Centralna część znaku może przypominać klocek, natomiast wychodzące z niego elementy można odczytać jako liny umożliwiające przeciąganie go w jedną lub drugą stronę.

Powstaje wtedy:

lina → ciągnie → przeciąga → przesuwa → wprowadza w ruch.

Oba obrazy prowadzą więc do wspólnego znaczenia.

W pierwszym przypadku:

powietrze przepływa i porusza otoczenie.

W drugim:

śiła ciągnie obiekt i zmienia jego położenie.

Runa H obrazuje tym samym dwa przejawy tego samego działania:

przepływ → ciągnięcie → przemieszczanie → ruch.

Łączy śę to bezpośrednio z pełnym znaczeniem głoski:

H → huha → zasysa → hłonie → wchłania → ciągnie → przeciąga → wprowadza w ruch.

pragnienie

chcenie

chęć

intencja

pociąg

dążenie do połączenia

połączenie

interakcja

współpraca

wspólnota

wspólne cechy

podobieństwo

połączenie energetyczne

wymiana energetyczna

więź

#### ARTYKULACJA

Głoska CH jest bezdźwięczną spółgłoską szczelinową. Podczas jej wypowiadania struny głosowe ńe drgają, a charakterystyczny szum powstaje dzięki przepływowi powietrza przez zwężenie tworzone w tylnej części jamy ustnej.

Tylna część języka unosi śę w kierunku podniebienia miękkiego, pozostawiając szczelinę, przez którą przepływa powietrze.

Dlatego podstawowym elementem artykulacji CH, podobnie jak przy H, pozostaje:

przepływ powietrza.

Obie głoski są do śiebie bardzo zbliżone, jednak przy CH język bierze wyraźniejszy udział w kształtowaniu szczeliny, przez którą przechodzi powietrze.

Można porównać:

HHHHHH

CHCHCHCH

Przy H dominuje odczucie swobodnego podmuchu i przepływu powietrza. Przy CH powietrze przechodzi przez wyraźniej ukształtowane zwężenie.

Istotny dla znaczenia CH jest również maksymalny gest, jaki możemy wykonać podczas jego artykulacji.

Jeżeli gest celowo powiększymy i wysuniemy język wyraźnie do przodu, otrzymujemy obraz przypominający człowieka, który jest bardzo spragniony.

Wysunięty język jest naturalnie kojarzony z pragnieniem wody. Można zaobserwować podobny gest zarówno u ludzi, jak i u zwierząt podczas gorąca, zmęczenia czy silnego pragnienia.

Ten sam gest może być używany również jako przesadzony obraz pożądania. W przekazach humorystycznych czy komediowych wysunięcie języka przedstawia czasem kogoś, kto zobaczył coś lub kogoś, czego bardzo pragnie.

W obu przypadkach gest przekazuje podobną informację:

widzę coś → chcę tego → pragnę tego → ciągnie mńe do tego.

I właśnie pragnienie staje śę punktem wyjścia dla znaczeń CH.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski CH jest pragnienie.

Pragnienie oznacza, że istota odczuwa potrzebę czegoś, czego obecnie ńe posiada albo z czym ńe ma jeszcze wystarczającego kontaktu.

Kiedy jesteśmy spragnieni, chcemy wody.

Kiedy pragniemy bliskości, chcemy znaleźć śę przy drugiej osobie.

Kiedy pragniemy określonego doświadczenia, chcemy doprowadzić do sytuacji, w której stanie śę ono częścią naszego życia.

Dlatego:

CH → pragnienie → chcenie → chęć.

Bardzo czytelnym przykładem jest samo słowo:

CHĘĆ

które oznacza właśnie pragnienie czegoś oraz gotowość do skierowania działania w jego stronę.

Chęć ńe kończy śę jednak na samym odczuciu.

Jeżeli czegoś chcemy, pojawia śę intencja, aby do tego doprowadzić.

Dlatego:

pragnienie → chcenie → chęć → intencja.

Pragnienie zaczyna następnie kierować istotę ku temu, czego chce.

Czujemy pociąg do określonej osoby, rzeczy, miejsca albo doświadczenia. Coś zaczyna nas ku sobie ciągnąć.

Powstaje więc:

pragnienie → pociąg → dążenie w określonym kierunku.

Ostatecznym celem tego ruchu jest najczęściej połączenie.

Jeżeli pragniemy wody, chcemy ją wypić, czyli wprowadzić ją do swojego ciała.

Jeżeli pragniemy spotkania z człowiekiem, dążymy do znalezienia śę z nim w jednej przestrzeni.

Jeżeli pragniemy czegoś doświadczyć, dążymy do kontaktu z tym doświadczeniem.

Dlatego:

pragnienie → chcenie → intencja → pociąg → dążenie → połączenie.

Połączenie prowadzi natomiast do interakcji.

Dwa elementy, które wcześniej pozostawały oddzielone, zaczynają na śiebie oddziaływać.

połączenie → kontakt → interakcja.

Jeżeli dwie istoty pozostają w kontakcie i zaczynają działać w tym samym kierunku, pojawia śę współpraca.

interakcja → wspólne działanie → współpraca.

Współpraca wymaga znalezienia czegoś, co może połączyć dwie strony. Może to być wspólny cel, zainteresowanie, doświadczenie, potrzeba albo podobny sposób odczuwania.

Dlatego z połączenia wynikają również wspólne cechy i podobieństwo.

podobieństwo → wspólna cecha → możliwość połączenia → współpraca.

Kiedy coraz więcej istot łączy wspólny cel, doświadczenie albo sposób działania, powstaje wspólnota.

Dlatego:

połączenie → współpraca → wspólne działanie → wspólnota.

Połączenie pomiędzy istotami prowadzi również do wymiany.

Podczas rozmowy wymieniamy informacje. Podczas wspólnej pracy wymieniamy wysiłek i działanie. W bliskiej relacji wymieniamy emocje, uwagę, dotyk, doświadczenia i energię.

Dlatego kolejnymi znaczeniami CH są:

połączenie energetyczne oraz wymiana energetyczna.

Dwie osoby, które wielokrotnie śę spotykają, rozmawiają, wspólnie działają i przeżywają określone sytuacje, zaczynają tworzyć pomiędzy sobą więź.

Przyjaciele mają wspólne wspomnienia.

Kochankowie dzielą bliskość i doświadczenia.

Rodzina tworzy wspólną przestrzeń życia.

Wspólne przeżycia powodują, że relacja staje śę czymś więcej ńż pojedynczym kontaktem.

Powstaje:

kontakt → interakcja → wymiana → wspólne doświadczenia → więź.

Dlatego pełny ciąg znaczeniowy CH można przedstawić następująco:

CH → pragnienie → chcenie → chęć → intencja → pociąg → dążenie do połączenia → połączenie → interakcja → współpraca → wspólnota.

A wraz z powstającą relacją:

połączenie → wymiana energetyczna → wspólne doświadczenia → więź.

Głoska CH oznacza więc: pragnienie, chcenie, chęć, intencję, pociąg, dążenie do połączenia, połączenie, interakcję, współpracę, wspólnotę, wspólne cechy, podobieństwo, połączenie energetyczne, wymianę energetyczną oraz więź.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa CH zachowuje wyraźne podobieństwo do runy H, tak jak podobne są do śiebie obie głoski.

W jej środku znajduje śę prosta pionowa kreska, którą można odczytać jako przepływ powietrza podczas artykulacji.

Ten element łączy H i CH:

H → przepływ powietrza

CH → przepływ powietrza + dodatkowy gest języka.

Różnicę pokazują pozostałe elementy znaku.

W górnej części runy CH znajdują śę dwie krótkie ukośne kreski, które wraz z główną linią można odczytać jako obraz ust i wysuniętego przed ńe języka.

Znak przedstawia więc maksymalny gest związany z CH:

usta → wysunięty język → pragnienie.

Z pragnienia rozpoczyna śę natomiast cały dalszy ciąg:

pragnienie → chęć → intencja → pociąg → dążenie do połączenia → połączenie.

Podobieństwo run H i CH zachowuje więc wspólny element związany z przepływem, natomiast dodatkowy gest runy CH wskazuje na pragnienie i skierowanie śę ku czemuś, z czym istota chce śę połączyć.

W ten sposób zapis runiczny prowadzi do podstawowego znaczenia CH:

wysunięty język → pragnienie → chcenie → intencja połączenia → połączenie → wymiana → więź.

w czymś

wewnątrz

zawiera śę w czymś

część większej całości

W → warga w zębach → w czymś → wewnątrz → zawiera śę w czymś → część większej całości.

## ARTYKULACJA

Głoska W jest dźwięczną spółgłoską szczelinową wargowo-zębową.

Podczas jej artykulacji dolna warga zbliża śę do górnych zębów, tworząc pomiędzy nimi niewielką szczelinę. Powietrze przepływa przez tę przestrzeń, a jednocześnie drgają struny głosowe, dzięki czemu powstaje charakterystyczny dźwięk W.

Najważniejszą rolę w artykulacji odgrywają więc dwa elementy:

dolna warga + górne zęby.

Można to łatwo zaobserwować, powtarzając:

W W W W W

Dolna warga za każdym razem kieruje śę ku górnym zębom.

Znaczenie głoski staje śę jeszcze bardziej widoczne, kiedy wykonamy maksymalny gest artykulacyjny W.

Dolną wargę można wsunąć pomiędzy zęby i nadal próbować wypowiedzieć:

W W W W W

W tym położeniu warga znajduje śę dosłownie:

W ZĘBACH.

Ńe jest już jedynie przy zębach ani obok nich. Zostaje umieszczona pomiędzy nimi, wewnątrz przestrzeni przez ńe wyznaczonej.

Maksymalny gest W pokazuje więc bezpośrednio:

warga → W zębach → W czymś.

## ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski W jest „w czymś”.

Znaczenie wynika bezpośrednio z gestu artykulacyjnego.

Przy maksymalnym wykonaniu głoski dolna warga zostaje umieszczona w zębach.

Dlatego:

W → warga W zębach → W czymś.

Jeżeli coś jest w czymś, oznacza to, że znajduje śę wewnątrz określonej przestrzeni, obiektu albo większej całości.

Możemy powiedzieć:

w domu — ktoś znajduje śę wewnątrz domu,

w lesie — ktoś znajduje śę wewnątrz przestrzeni lasu,

w wodzie — coś znajduje śę wewnątrz wody,

w pudełku — coś znajduje śę wewnątrz pudełka,

w człowieku — coś znajduje śę wewnątrz człowieka.

W każdym przypadku W określa relację, w której jeden element znajduje śę wewnątrz drugiego.

Dlatego:

W → w czymś → wewnątrz.

Jeżeli jeden element znajduje śę wewnątrz drugiego, większy element zawiera go w sobie.

Powstaje więc:

W → wewnątrz → zawiera śę w czymś.

Element znajdujący śę W większej przestrzeni może jednocześnie stanowić część większej całości.

Na przykład człowiek znajdujący śę w grupie jest jednym z jej elementów. Przedmiot znajdujący śę w zbiorze jest częścią tego zbioru. Organ znajdujący śę w ciele jest częścią całego organizmu.

Dlatego znaczenie rozwija śę dalej:

W → w czymś → wewnątrz → zawiera śę w czymś → część większej całości.

Najważniejszy pozostaje jednak bardzo prosty gest, z którego wszystko wynika:

warga jest W zębach.

Dlatego głoska W oznacza przede wszystkim „W czymś”, a wynikającymi z tego znaczeniami są wewnątrz, zawieranie śę w czymś oraz bycie częścią większej całości.

## ZAPIS RUNICZNY

Runa W przedstawia kształt dolnej wargi widzianej z boku.

Podczas zwykłej artykulacji W dolna warga może pozostawać stosunkowo prosta, zbliżając śę do górnych zębów.

Przy maksymalnym geście, kiedy warga zostaje wsunięta pomiędzy zęby, jej kształt może śę załamać.

Runa zachowuje właśnie ten charakterystyczny obraz dolnej wargi.

Jej kształt można więc odczytać jako kolejne etapy tego samego gestu:

dolna warga → zbliżenie do zębów → wsunięcie pomiędzy zęby → warga W zębach.

Zapis runiczny prowadzi tym samym bezpośrednio do podstawowego znaczenia głoski:

W → W czymś.

Runa W przedstawia więc element artykulacyjny, który podczas maksymalnego gestu wchodzi pomiędzy inne elementy i znajduje śę wewnątrz wyznaczonej przez ńe przestrzeni.

trud

ciężar

wysiłek

praca

brud

ńechęć

odraza

sprzeciw

grańica

ograńczenie

#### ARTYKULACJA

Głoska F jest bezdźwięczną spółgłoską szczelinową wargowo-zębową.

Podczas jej artykulacji dolna warga zbliża śę do górnych zębów, tworząc pomiędzy nimi niewielką szczelinę. Przez tę szczelinę przepływa strumień powietrza, który tworzy charakterystyczny, lekko szeleszczący dźwięk:

FFFFFFFFF

Głoska F jest artykulacyjnie bardzo podobna do W. W obu przypadkach główną rolę odgrywają dolna warga i górne zęby.

Najważniejszą różnicą jest dźwięczność. Przy W drgają struny głosowe:

WWWWWW

natomiast przy F pozostają one bez drgań:

FFFFFFFF

Można to łatwo poczuć, wypowiadając naprzemiennie:

W – F – W – F – W – F

Ułożenie wargi i zębów pozostaje bardzo podobne, natomiast przy W pojawia śę dźwięczność, a przy F słyszymy przede wszystkim szum przepływającego powietrza.

Dla znaczenia F szczególnie ważne jest jednak to, w jakich sytuacjach ludzie i zwierzęta naturalnie wydają dźwięki oparte na tej głosce.

F pojawia śę podczas wysiłku i zmagania śę z ciężarem. Człowiek podnoszący ciężki przedmiot, wspinający śę, ciągnący coś albo wykonujący wymagającą pracę może fuczeć i mocno wypuszczać powietrze:

FFF… FFF…

F pojawia śę również wtedy, kiedy coś budzi ńechęć albo odrazę:

FU!

oraz podczas fuczenia, którym człowiek lub zwierzę może wyrażać sprzeciw i stawiać grańicę.

Mamy więc trzy bardzo ważne sposoby naturalnego użycia F:

FFF… → trud, ciężar i wysiłek

FU! → ńechęć, odraza i brud

fuczenie → sprzeciw i grańica.

#### ZNACZENIE

Podstawowymi znaczeniami głoski F są trud, ciężar i wysiłek.

Można to zaobserwować podczas intensywnego wysiłku fizycznego.

Człowiek próbuje podnieść ciężki przedmiot, przesunąć coś, wejść pod stromą górę albo wykonać wymagające zadanie. Napina ciało, mocniej oddycha i może przy tym fuczeć:

FFF… FFF…

Im większy ciężar, tym większego wysiłku potrzeba, żeby go pokonać.

Dlatego:

F → fuczenie podczas wysiłku → trud → ciężar → wysiłek.

Z trudu i wysiłku wynika kolejne znaczenie — praca.

Praca wymaga działania i wkładania w coś określonego wysiłku. Szczególnie dobrze widać to podczas pracy fizycznej, kiedy człowiek musi dźwigać, ciągnąć, pchać, wspinać śę, kopać czy przez dłuższy czas wykonywać wymagające czynności.

Dlatego:

trud → wysiłek → praca.

Powstaje pierwszy ciąg znaczeniowy F:

F → fuczenie → trud → ciężar → wysiłek → praca.

### FU — BRUD, ŃECHĘĆ I ODRAZA

Druga grupa znaczeń F wynika z naturalnego:

FU!

Dźwięk ten pojawia śę spontanicznie, kiedy coś budzi ńechęć, odrazę albo obrzydzenie.

Jeżeli coś śmierdzi, jest zepsute, brudne, ma ńeprzyjemny smak albo po prostu ńe chcemy tego dotknąć, możemy zareagować:

FUUU!

Szczególnie wyraźnie widać to przy brudzie. Widząc coś brudnego albo odpychającego, człowiek może powiedzieć:

FU, jakie brudne!

Dźwięk FU staje śę wtedy bezpośrednią reakcją na coś, czego ńe chcemy przyjąć, dotknąć, powąchać albo mieć blisko śiebie.

Powstaje więc:

F → FU → ńechęć → odraza → brud.

Brud ńe wynika tutaj z pracy. Jest związany bezpośrednio z reakcją FU, którą wydajemy na widok, zapach, smak albo dotyk czegoś odpychającego.

Dlatego:

F → FU → ńe podoba mi śę → ńe chcę tego → odraza → brud.

### FUCZENIE — SPRZECIW, GRAŃICA I OGRAŃCZENIE

F prowadzi również do bardzo ważnego znaczenia grańicy.

Najlepiej pokazuje to fuczenie.

Zwierzę może fuczeć, kiedy ńe chce, żeby ktoś podchodził bliżej, kiedy czuje zagrożenie albo chce odstraszyć inną istotę.

Fuczenie staje śę wtedy komunikatem:

ńe podchodź → zatrzymaj śę → dalej ńe → tu jest moja grańica.

Dźwięk F zostaje więc wykorzystany do stawiania grańicy.

Podobne zachowanie występuje u ludzi.

Człowiek może fuczeć, prychać czy robić fochy, kiedy coś mu śę ńe podoba, czegoś ńe chce, sprzeciwia śę albo pokazuje swoje ńezadowolenie.

Wspólnym elementem tych zachowań jest komunikat:

ńe chcę tego.

Jeżeli sytuacja trwa dalej, komunikat staje śę jeszcze wyraźniejszy:

ńe chcę → ńe zgadzam śę → zatrzymaj śę → dalej ńe.

Dlatego:

F → fuczenie → ńechęć → sprzeciw → „dalej ńe” → grańica.

Grańica wyznacza natomiast zakres, którego ńe chcemy przekraczać albo którego ńe pozwalamy przekroczyć komuś innemu.

Z grańicy wynika więc:

grańica → wyznaczony zakres → ograńczenie.

Powstaje:

F → fuczenie → sprzeciw → grańica → ograńczenie.

### GRAŃICA WYTRZYMAŁOŚCI

Znaczenie grańicy wynika jednak ńe tylko z fuczenia.

Drugą drogą prowadzącą do niego są wcześniejsze znaczenia F:

trud, ciężar i wysiłek.

Każdy wysiłek posiada swoją grańicę wytrzymałości.

Możemy przez pewien czas biec, pracować, dźwigać, wspinać śę albo znosić określony ciężar, ale w pewnym momencie możemy dojść do punktu, w którym ńe jesteśmy już w stanie kontynuować.

Ciało mówi wtedy:

dalej ńe mogę.

Im większy ciężar i trud, tym bardziej zbliżamy śę do swojej grańicy możliwości.

Dlatego:

F → trud → ciężar → wysiłek → wytrzymałość → grańica wytrzymałości → ograńczenie.

Do znaczenia grańicy prowadzą więc dwie niezależne, ale bardzo dobrze uzupełniające śę drogi.

Pierwsza wynika z fuczenia:

F → fuczenie → sprzeciw → „dalej ńe chcę” → grańica.

Druga wynika z wysiłku:

F → trud → ciężar → wysiłek → „dalej ńe mogę” → grańica wytrzymałości.

W pierwszym przypadku grańica mówi:

ŃE CHCĘ DALEJ.

W drugim:

ŃE MOGĘ DALEJ.

W obu przypadkach dochodzimy do tego samego punktu:

DALEJ ŃE.

Dlatego grańica i wynikające z niej ograńczenie są jednym z podstawowych znaczeń głoski F.

Pełne znaczenie F można przedstawić trzema głównymi ciągami:

F → fuczenie → trud → ciężar → wysiłek → praca.

F → FU → ńechęć → odraza → brud.

F → fuczenie → sprzeciw → „dalej ńe” → grańica → ograńczenie.

Grańicę dodatkowo wzmacnia:

F → trud → ciężar → wysiłek → wytrzymałość → grańica wytrzymałości → ograńczenie.

Dlatego głoska F oznacza: trud, ciężar, wysiłek, pracę, brud, ńechęć, odrazę, sprzeciw, grańicę oraz ograńczenie.

#### ZAPIS RUNICZNY

Artykulacja głosek W i F jest do śiebie bardzo zbliżona, dlatego podobne są również ich znaki runiczne.

W obu przypadkach głównym elementem artykulacji jest dolna warga zbliżająca śę do górnych zębów.

Runa F przypomina runę W, ale posiada dodatkową kreskę, która przedstawia różnicę w ułożeniu aparatu mowy.

Przy wymawianiu F dolna warga może być bardziej uniesiona w kierunku górnych zębów ńż przy W, a jej ułożenie bardziej zwarte. Powstaje wtedy niewielka szczelina, przez którą przepływa powietrze.

Można to przedstawić jako:

dolna warga → uniesienie ku górnym zębom → niewielka szczelina → przepływ powietrza → F.

Dodatkowa kreska w runie F zaznacza właśnie ten charakterystyczny element ułożenia wargi i odróżnia znak od runy W.

Podobieństwo obu run odpowiada więc podobieństwu ich artykulacji:

W → dolna warga + górne zęby + dźwięczność

F → dolna warga + górne zęby + przepływ powietrza bez dźwięczności.

Runa F zachowuje tym samym obraz charakterystycznego ułożenia aparatu mowy podczas wypowiadania tej głoski.

dzielić

rozróżniać

wyróżniać

selekcjonować

wybierać.

#### ARTYKULACJA

Głoska Y jest samogłoską dźwięczną. Podczas jej wypowiadania struny głosowe drgają, a powietrze przepływa swobodnie przez jamę ustną, bez tworzenia zwarcia czy szczeliny charakterystycznej dla spółgłosek.

Usta pozostają stosunkowo swobodne i lekko otwarte:

YYYYYYYY

Język ńe dotyka podniebienia, lecz pozostaje uniesiony wewnątrz jamy ustnej.

Szczególnie ciekawe jest porównanie I oraz Y:

IIIIIIII

YYYYYYYY

Przy I język znajduje śę bardziej z przodu i wyżej. Przy Y cofa śę względem położenia właściwego dla I, przez co obie głoski uzyskują wyraźnie odmienne brzmienie.

Najważniejszy dla znaczenia Y jest jednak sposób, w jaki człowiek naturalnie wykorzystuje ten dźwięk podczas mówienia.

Kiedy zastanawiamy śę, szukamy odpowiedniego słowa albo przechodzimy od jednej myśli do następnej, bardzo często pojawia śę:

Yyyy…

Na przykład:

„Myślę, że powinniśmy… yyy… najpierw to sprawdzić.”

Przed Y znajduje śę jedna część wypowiedzi.

Po Y rozpoczyna śę kolejna.

Dźwięk pojawia śę dokładnie pomiędzy nimi:

pierwsza myśl → YYY → druga myśl.

Y tworzy więc naturalną przerwę, która rozdziela jeden fragment wypowiedzi od następnego.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski Y jest oddzielanie.

Wynika ono bezpośrednio z naturalnego używania:

YYY…

jako przerywnika podczas mówienia.

Człowiek kończy jeden fragment wypowiedzi, zatrzymuje śę:

YYY…

a następnie rozpoczyna kolejny.

Powstaje:

jedna myśl → Y → druga myśl.

Y znajduje śę pomiędzy nimi i pełni funkcję oddzielacza.

Dlatego:

Y → przerwa → oddziela → rozdziela.

Z rozdzielania wynika kolejne znaczenie — wydzielanie.

Jeżeli mamy większą grupę elementów i jeden z nich oddzielimy od pozostałych, zostaje on wydzielony z całości.

Możemy więc mieć:

całość → rozdzielenie → wydzielenie określonego elementu.

Dlatego:

Y → oddziela → rozdziela → wydziela.

### RÓŻNICA I WYRÓŻNIANIE

Żeby świadomie rozdzielić jedne rzeczy od drugich, musimy zauważyć pomiędzy nimi różnicę.

Dobrze pokazuje to przykład jabłek.

Wyobraźmy sobie kosz zawierający dobre i zgniłe jabłka.

Jeżeli chcemy je rozdzielić, najpierw musimy dostrzec, że ńe wszystkie są takie same.

Jedne są zdrowe.

Drugie są zgniłe.

Pojawia śę więc:

różnica → rozpoznanie różnicy → rozdzielenie.

Następnie wyciągamy zgniłe jabłka i odkładamy je osobno:

całość → dostrzeżenie różnic → rozdzielenie → wydzielenie.

Dlatego z Y wynika znaczenie różnicy.

A kiedy jeden element różni śę od pozostałych, zaczyna śę na ich tle wyróżniać.

Jeżeli w grupie dziesięciu jednakowych przedmiotów jeden ma inną cechę, właśnie ta różnica pozwala go zauważyć i wyróżnić.

Dlatego:

różnica → odmienność → wyróżnienie.

Powstaje:

Y → różnica → oddzielenie → wyróżnienie.

### SELEKCJA I WYBÓR

Rozdzielanie elementów na podstawie ich różnic prowadzi do selekcji.

Wracając do przykładu jabłek, ńe rozdzielamy ich przypadkowo.

Patrzymy na ich cechy i na tej podstawie decydujemy:

to zostaje tutaj

to odkładam tam.

Najpierw więc pojawia śę różnica, następnie jej rozpoznanie, a później rozdzielenie elementów według określonego kryterium.

To właśnie jest selekcja:

różnice → rozpoznanie cech → rozdzielenie → selekcja.

Z selekcji wynika natomiast wybór.

Jeżeli spośród wielu elementów wydzielamy tylko te, które posiadają określone cechy, zostają one wyselekcjonowane i wybrane.

Możemy wybrać jedno jabłko spośród wielu.

Jedną osobę z grupy.

Jedną rzecz ze zbioru.

Jedną możliwość spośród kilku.

Za każdym razem zachodzi podobny proces:

wiele elementów → dostrzeżenie różnic → selekcja → oddzielenie określonych elementów → wybór.

Dlatego:

Y → różnice → rozdziela → wydziela → selekcjonuje → wybiera.

A rezultat tego działania to:

wyselekcjonowane → wybrane → wyróżnione.

Pełny ciąg znaczeniowy Y można więc przedstawić następująco:

Y → przerwa → oddziela → rozdziela → wydziela → dostrzega różnice → selekcjonuje → wybiera → wyróżnia.

Dlatego głoska Y oznacza: oddzielanie, rozdzielanie, wydzielanie, różnicę, wyróżnianie, selekcjonowanie oraz wybieranie, a także to, co zostało wyselekcjonowane, wybrane lub wyróżnione.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa Y jest kształtem bardzo blisko związana z runą W, ale stanowi jej lustrzane odbicie.

Ta zależność jest szczególnie ciekawa ze względu na przeciwstawne znaczenia obu głosek.

Głoska W oznacza:

W → w czymś → wewnątrz → element zawarty w większej całości.

Y prowadzi w przeciwnym kierunku:

Y → oddziela → wydziela → wyodrębnia element z całości.

Można więc przedstawić je jako dwa przeciwstawne działania:

W → DO WEWNĄTRZ → W CAŁOŚCI

Y → ODDZIELENIE → WYDZIELENIE Z CAŁOŚCI.

Jeżeli W przedstawia element pozostający w czymś, Y przedstawia proces, w którym element zostaje odróżniony i wydzielony spośród pozostałych.

Lustrzane odbicie znaków dobrze obrazuje więc przeciwieństwo ich znaczeń:

W → łączy element z wnętrzem większej całości

Y → oddziela element od większej całości.

Z oddzielenia wynika natomiast cały dalszy ciąg:

oddzielenie → różnica → wydzielenie → selekcja → wybór → wyróżnienie.

Runa Y przedstawia więc przeciwstawny wobec W kierunek znaczeniowy: zamiast znajdowania śę W czymś — oddzielenie, wydzielenie i wyróżnienie czegoś spośród całości.

dmucha

podmuch

pcha

przesuwa

przy

P → wyrzut powietrza → podmuch → dmucha → pcha → przesuwa → zbliża → przy

## ARTYKULACJA

Głoska P jest bezdźwięczną spółgłoską zwartą, dwuwargową.

Podczas jej artykulacji obie wargi najpierw całkowicie śę zamykają, przez co przepływ powietrza przez usta zostaje na chwilę zatrzymany.

Za zamkniętymi wargami gromadzi śę powietrze i wzrasta ciśnienie. Następnie wargi gwałtownie śę rozchylają, a nagromadzone powietrze zostaje szybko wypuszczone na zewnątrz.

Powstaje:

zamknięcie warg → nagromadzenie powietrza → wzrost ciśnienia → gwałtowne otwarcie → wyrzut powietrza → P.

Dlatego P ma krótki, dynamiczny i wybuchowy charakter.

Można to łatwo poczuć, przykładając dłoń przed usta i powtarzając:

P P P P P

Przy każdym P można poczuć krótki podmuch powietrza uderzający w dłoń.

Jeszcze wyraźniej widać to przy maksymalnym geście artykulacyjnym.

Możemy mocno zacisnąć wargi, zgromadzić za nimi powietrze, a następnie gwałtownie je wypuścić.

Gest zaczyna wtedy przypominać dmuchanie:

P! P! P!

Podobny mechanizm wykorzystujemy podczas pompowania balonu czy materaca. Powietrze jest wtłaczane do środka, a kolejne porcje zwiększają jego objętość.

Podstawowym obrazem artykulacyjnym P staje śę więc:

powietrze → ciśnienie → wyrzut → podmuch → dmuchanie.

## ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski P jest dmuchanie i podmuch.

Wynika to bezpośrednio z jej artykulacji.

Wargi zatrzymują powietrze, a następnie gwałtownie je uwalniają:

P → wyrzut powietrza → podmuch → dmucha.

Dmuchanie ńe kończy śę jednak na samym ruchu powietrza.

Strumień powietrza może oddziaływać na znajdujące śę przed nim przedmioty i wprawiać je w ruch.

Możemy położyć na stole kawałek papieru, piórko, kurz albo suchy liść i mocno dmuchnąć.

Przedmiot zacznie śę przesuwać.

Dlatego:

dmucha → podmuch → wprawia przedmiot w ruch → przesuwa.

Im większa śiła podmuchu, tym większą siłę może on wywierać na otoczenie.

Lekki podmuch przesuwa piórko.

Silniejszy wiatr porusza liście i gałęzie.

Bardzo silny wiatr może przesuwać znacznie cięższe obiekty.

W każdym przypadku zasada pozostaje podobna:

strumień powietrza działa na obiekt → obiekt zmienia położenie.

Dlatego:

P → dmucha → przesuwa.

### PCHA

Przesuwanie prowadzi bezpośrednio do kolejnego znaczenia P — pchania.

Podmuch działa na przedmiot z określonej strony i powoduje jego przemieszczanie śę w kierunku działania siły.

Można to porównać do pchania ręką.

Jeżeli przykładamy rękę do przedmiotu i wywieramy na niego nacisk, przedmiot zaczyna śę przesuwać.

Przy podmuchu zamiast ręki działa strumień powietrza.

Powstaje więc:

podmuch → nacisk na przedmiot → pchanie → przesuwanie.

Dlatego:

P → dmucha → pcha → przesuwa.

Bardzo dobrze widać tę zależność również w samym odczuciu mocnego podmuchu. Kiedy wiatr uderza w ciało, możemy poczuć, że pcha nas w określonym kierunku.

Dmuchanie jest więc jednym ze sposobów pchania:

powietrze pcha → przedmiot śę przesuwa.

### PRZY

Z pchania i przesuwania wynika kolejne znaczenie głoski P — przy.

Jeżeli pchamy jakiś przedmiot, zmieniamy jego położenie.

Możemy pchać go tak długo, aż znajdzie śę obok innego przedmiotu.

Wyobraźmy sobie pudełko stojące na środku pokoju.

Zaczynamy je pchać w kierunku ściany:

pcha → przesuwa → zbliża do ściany → dochodzi do ściany → zatrzymuje przy ścianie.

Pudełko, które wcześniej znajdowało śę daleko od ściany, w wyniku przesuwania znalazło śę:

PRZY ŚCIANIE.

Podobnie możemy:

przysunąć krzesło przy stół,

przybliżyć jeden przedmiot do drugiego,

przyprowadzić kogoś bliżej określonego miejsca.

W każdym z tych przypadków zachodzi podobny proces:

odległość → ruch → przesunięcie → zbliżenie → przy czymś.

Dlatego znaczenie PRZY wynika z doprowadzenia jednego elementu w pobliże drugiego.

P → pcha → przesuwa → zbliża → umieszcza przy czymś.

Pełny ciąg znaczeniowy P można więc przedstawić następująco:

P → wyrzut powietrza → podmuch → dmucha → pcha → przesuwa → zbliża → przy.

Dlatego głoska P oznacza: dmucha, podmuch, pcha, przesuwa oraz przy czymś.

## ZAPIS RUNICZNY

Runa P swoim kształtem przypomina balon, co bezpośrednio łączy ją z dmuchaniem i gromadzeniem powietrza.

Balon przed nadmuchaniem jest niewielki. Kiedy zaczynamy wtłaczać do niego powietrze, jego wnętrze stopniowo śę wypełnia, a ścianki rozszerzają.

Powstaje:

dmuchanie → powietrze wchodzi do środka → gromadzenie powietrza → wzrost ciśnienia → powiększanie balonu.

Ten obraz odpowiada również temu, co dzieje śę podczas artykulacji P.

Najpierw wargi pozostają zamknięte i zatrzymują powietrze:

zamknięcie → gromadzenie → ciśnienie.

Następnie otwierają śę i uwalniają zgromadzone powietrze:

otwarcie → wyrzut → podmuch.

Runa P łączy więc obraz balonu wypełnianego powietrzem z samym mechanizmem artykulacyjnym głoski:

gromadzenie powietrza → ciśnienie → uwolnienie → dmuchanie.

Z tego podstawowego działania rozwijają śę pozostałe znaczenia:

dmucha → pcha → przesuwa → przy.

Zapis runiczny P przedstawia więc przede wszystkim powietrze, jego gromadzenie oraz siłę podmuchu, która może pchać i przesuwać inne elementy.

pojawia śę

powstaje

zwiększa gabaryty

wielkie gabarytowo

razem

ale osobno

wybuch

bas

#### ARTYKULACJA

Głoska B jest dźwięczną spółgłoską zwartą, dwuwargową. Powstaje w sposób bardzo zbliżony do głoski P.

Podczas jej artykulacji obie wargi najpierw łączą śę i całkowicie zamykają przepływ powietrza. Za zamkniętymi wargami gromadzi śę powietrze, po czym wargi gwałtownie śę rozdzielają i uwalniają je na zewnątrz.

W przeciwieństwie do bezdźwięcznego P, podczas wypowiadania B dodatkowo uruchamiane są struny głosowe. Dzięki temu głoska otrzymuje dźwięczny i wibrujący charakter.

Można to łatwo poczuć, wypowiadając naprzemiennie:

P P P P

B B B B

Ułożenie warg pozostaje podobne, ale przy B pojawia śę dodatkowa wibracja związana z dźwięcznością.

Maksymalny gest B można wykonać poprzez mocne zaciśnięcie warg i zgromadzenie większej ilości powietrza w jamie ustnej.

Kiedy powietrza przybywa, policzki zaczynają śę rozszerzać.

Zwiększają swoją objętość.

Stają śę większe.

Nabrzmiewają.

Dopiero później wargi gwałtownie śę otwierają i zgromadzone powietrze zostaje uwolnione:

B!

Cały gest można przedstawić następująco:

zamknięcie warg → gromadzenie powietrza → powiększanie policzków → zwiększanie gabarytów → rozdzielenie warg → B.

W tym samym geście pojawia śę jeszcze jedna bardzo ważna zależność.

Na początku obie wargi są razem.

górna warga + dolna warga → razem

Następnie, aby dźwięk B mógł zostać uwolniony, wargi muszą śę od śiebie oddzielić.

razem → rozdzielenie → osobno.

Mamy więc dwa elementy, które współdziałają i razem tworzą jeden proces, ale pozostają dwoma osobnymi elementami.

#### ZNACZENIE

Podstawowe znaczenia B wynikają z maksymalnego gestu tej głoski.

Pierwszym z nich jest zwiększanie gabarytów.

Kiedy przy zamkniętych ustach nabieramy coraz więcej powietrza, jama ustna wypełnia śę, a policzki zaczynają śę rozszerzać.

To, co początkowo było niewielkie, staje śę coraz większe.

powietrze → wypełnianie → rozszerzanie → zwiększanie objętości → większe gabaryty.

Dlatego:

B → zwiększa gabaryty → staje śę wielkie gabarytowo.

### POJAWIA ŚĘ I POWSTAJE

Z powiększaniem związane jest kolejne znaczenie B — pojawia śę i powstaje.

Żeby coś mogło śę zwiększać, najpierw musi zaistnieć.

Najpierw pojawia śę coś nowego, a następnie może rosnąć, rozwijać swoją formę i zwiększać swoje gabaryty.

Dobrze pokazuje to nowe życie.

Najpierw powstaje nowa istota. Początkowo jest bardzo mała, następnie rośnie i stopniowo zwiększa swoje gabaryty, aż osiąga swoją pełną wielkość.

Dlatego:

pojawia śę → powstaje → rośnie → zwiększa gabaryty → osiąga wielkość.

Znaczenia te tworzą jeden ciąg:

B → pojawia śę → powstaje → zwiększa gabaryty → wielkie gabarytowo.

### RAZEM, ALE OSOBNO

Kolejnym znaczeniem B jest:

razem, ale osobno.

Znaczenie to bardzo wyraźnie pokazuje sama artykulacja głoski.

Żeby powstało B, obie wargi muszą najpierw znaleźć śę razem.

Górna i dolna warga stykają śę ze sobą i wspólnie zamykają przepływ powietrza.

dwa elementy → spotykają śę → są razem → wspólnie tworzą zamknięcie.

W tym czasie pomiędzy nimi i za nimi gromadzi śę powietrze, policzki powiększają śę, a cały układ przygotowuje śę do powstania dźwięku.

Następnie następuje gwałtowne rozdzielenie:

B!

Górna warga porusza śę w jedną stronę, dolna w drugą. Elementy, które przed chwilą były razem, znajdują śę teraz osobno.

Dlatego:

razem → wspólne działanie → powstanie → rozdzielenie → osobno.

B przedstawia więc rzeczy, które powstają razem, występują przy sobie i tworzą wspólny układ, ale jednocześnie pozostają osobnymi bytami.

Dobrze pokazują to rzeczy występujące parami.

Przykładem są buty.

Mówimy o nich jako o jednej parze:

para butów

ale faktycznie istnieją dwa osobne elementy:

lewy but + prawy but.

Występują razem, mają wspólne przeznaczenie i tworzą parę, jednak każdy but pozostaje osobnym przedmiotem.

razem → para → dwa osobne byty.

Podobnie można spojrzeć na biust.

Tworzy on jedną część ciała określaną wspólną nazwą, ale składa śę z dwóch występujących obok śiebie, odrębnych części.

jedna wspólna całość → dwa elementy → razem, ale osobno.

Znaczenie B ńe oznacza więc zwykłego połączenia dwóch rzeczy w jedną.

Chodzi o szczególną relację:

elementy występują razem i tworzą wspólny układ, ale ńe tracą swojej odrębności.

Dlatego:

B → razem → przy sobie → wspólnie → ale osobno.

Artykulacja pokazuje dokładnie tę samą zasadę:

dwie wargi → razem → wspólnie tworzą B → rozdzielają śę → pozostają osobno.

### WYBUCH

Onomatopeicznym znaczeniem B jest również wybuch.

Podczas artykulacji najpierw następuje zamknięcie, za którym gromadzi śę powietrze, a następnie gwałtowne uwolnienie.

zamknięcie → nagromadzenie → wzrost ciśnienia → gwałtowne uwolnienie.

Mechanizm przypomina w małej skali przebieg wybuchu, w którym nagromadzona energia zostaje gwałtownie uwolniona.

Sam dźwięk B bardzo dobrze nadaje śę również do naśladowania takiego zdarzenia:

B!

BUM!

BUCH!

Dlatego:

B → nagromadzenie → gwałtowne uwolnienie → wybuch.

### BAS

Kolejnym onomatopeicznym znaczeniem B jest bas.

B jest głoską dźwięczną. Przy mocnym wypowiadaniu można poczuć drgania związane z pracą strun głosowych i rezonansem głosu.

Samo B dobrze łączy śę również z naśladowaniem głębokich, mocnych uderzeń dźwięku:

B… B… BUM…

Bas kojarzy śę z dźwiękiem niskim, głębokim, mocnym i odczuwalnym poprzez drgania.

Dlatego jednym z dźwiękonaśladowczych znaczeń B jest:

B → dźwięczność → drganie → głęboki dźwięk → bas.

Pełne znaczenie głoski B można więc przedstawić kilkoma powiązanymi ciągami:

B → pojawia śę → powstaje → zwiększa gabaryty → wielkie gabarytowo.

B → dwie wargi razem → wspólne działanie → rozdzielenie → razem, ale osobno.

B → nagromadzenie → gwałtowne uwolnienie → wybuch.

B → dźwięczność → drganie → głęboki dźwięk → bas.

Dlatego głoska B oznacza: pojawia śę, powstaje, zwiększa gabaryty, wielkie gabarytowo, razem, ale osobno, wybuch oraz bas.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa B jest odwróconą o 180° formą runy P, co odpowiada dużemu podobieństwu artykulacyjnemu obu głosek.

W obu przypadkach wargi najpierw śę zamykają, gromadząc za sobą powietrze, a następnie gwałtownie śę rozdzielają.

P → zamknięcie → ciśnienie → wyrzut powietrza

B → zamknięcie → ciśnienie → wyrzut powietrza + dźwięczność.

W runie B otwarta część znaku skierowana jest ku górze. Można ją odczytać jako zaznaczenie pełniejszego, bardziej donośnego i wibrującego charakteru B w porównaniu z P.

Kształt runy można również odczytać jako zbiornik, w którym coś śę gromadzi i zwiększa swoją objętość, a następnie zostaje gwałtownie uwolnione.

Odpowiada to maksymalnemu gestowi B:

zamknięcie → napełnianie → powiększanie → zwiększenie gabarytów → otwarcie → uwolnienie.

Jednocześnie sam moment zamknięcia i otwarcia przedstawia dodatkowe znaczenie:

dwa elementy razem → powstanie dźwięku → rozdzielenie → osobno.

Runa B łączy więc w jednym znaku najważniejsze właściwości tej głoski:

powstawanie i powiększanie,

bycie razem przy zachowaniu odrębności,

nagromadzenie i gwałtowne uwolnienie,

wybuch oraz donośne drganie związane z basem.

scala śę

jednoczy

integruje

staje śę całością

łuk

ruch w dół i w górę

U → dzióbek → pocałunek → połączenie → scalenie → jedność → integracja → całość
U → dzióbek → łuk → runa U → ruch w dół → najniższy punkt → ruch w górę

## ARTYKULACJA

Samogłoska U powstaje poprzez wyraźne zaokrąglenie i wysunięcie warg do przodu, co nadaje im charakterystyczny kształt przypominający dzióbek.

Podczas artykulacji:

UUUUUUUU

wargi pozostają zaokrąglone i wysunięte, a powietrze przepływa przez niewielki otwór pomiędzy nimi. Język znajduje śę w tylnej części jamy ustnej, uniesiony w kierunku podniebienia miękkiego, ale go ńe dotyka.

U jest głoską dźwięczną, dlatego podczas jej wypowiadania drgają struny głosowe. Zaokrąglenie i wysunięcie warg dodatkowo wydłuża tor głosowy, nadając U charakterystyczne głębokie brzmienie.

Najważniejszy jest jednak maksymalny gest artykulacyjny U.

Jeżeli mocno zaokrąglimy i wysuniemy wargi do przodu, powstaje wyraźny:

DZIOBEK

czyli dokładnie taki gest, jaki wykonujemy, kiedy chcemy kogoś pocałować.

Wraz z wysunięciem ust zmienia śę również kształt policzków. Mogą śę one wyprostować lub lekko zapaść do środka, a wysunięte i zaokrąglone usta tworzą charakterystyczny łuk.

Dlatego już w samej artykulacji można zauważyć dwa elementy:

U → dzióbek → gest pocałunku

oraz:

U → dzióbek → łuk.

## ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski U jest scalanie śę i stawanie śę całością.

Znaczenie to wynika z maksymalnego gestu artykulacyjnego U.

Zaokrąglone i wysunięte wargi tworzą dzióbek, czyli gest bezpośrednio związany z całowaniem.

U → dzióbek → pocałunek.

Pocałunek jest gestem bliskości i fizycznego połączenia dwóch osób. Dochodzi w nim do zetknięcia ciała z ciałem, czyli połączenia tego, co wcześniej pozostawało osobno.

Dlatego:

dzióbek → pocałunek → kontakt „ciało do ciała” → połączenie → scalenie.

Z połączenia wynika jedność.

Elementy, które zostają ze sobą scalone, zaczynają tworzyć wspólną całość.

Dlatego znaczenia U tworzą ciąg:

U → dzióbek → pocałunek → połączenie → scalenie → jedność → integracja → całość.

Stąd głoska U oznacza:

scala śę → jednoczy śę → integruje śę → staje śę całością.

### ŁUK

Drugim znaczeniem U jest łuk.

To znaczenie również ma swój początek bezpośrednio w artykulacji głoski.

Kiedy mocno wysuwamy usta i tworzymy charakterystyczny dzióbek, zmienia śę ich kształt.

Wargi zaokrąglają śę i wysuwają, policzki mogą śę lekko zapaść albo wyprostować, a całe ułożenie ust przyjmuje charakterystyczną łukowatą formę.

Dlatego:

U → dzióbek → łuk.

Łuk ńe pojawia śę więc dopiero w zapisie runicznym. Jest widoczny już w kształcie ust podczas maksymalnej artykulacji U.

Runa później odwzorowuje ten sam kształt.

Powstaje zależność:

artykulacja U → dzióbek → łuk → odwzorowanie dzióbka i łuku w runie U.

### RUCH W DÓŁ I W GÓRĘ

Z łukiem związane jest kolejne, pośrednie znaczenie U — ruch w dół, a następnie w górę.

Najpierw w artykulacji powstaje dzióbek i jego charakterystyczny łuk.

Następnie ten kształt zostaje odwzorowany w runie U.

Jeżeli prześledzimy przebieg runicznego łuku, kierunek prowadzi najpierw:

z góry w dół ↓

następnie dochodzi do najniższego punktu, po czym zmienia kierunek i prowadzi:

z dołu w górę ↑

Dlatego:

U → dzióbek → łuk → runa U → ruch w dół → najniższy punkt → ruch w górę.

Ruch w dół i w górę jest więc znaczeniem pośrednim.

Ńe wynika bezpośrednio z samego dźwięku U, lecz z kształtu dzióbka i łuku powstającego podczas artykulacji, który następnie został zachowany w runie.

Mamy więc dwa główne ciągi:

U → dzióbek → pocałunek → połączenie → scalenie → jedność → integracja → całość

oraz:

U → dzióbek → łuk → runa U → ruch w dół → ruch w górę.

## ZAPIS RUNICZNY

Runa U odwzorowuje charakterystyczny dzióbek i łuk powstający podczas artykulacji głoski U.

Jej kształt ńe jest więc oderwany od sposobu wypowiadania głoski.

Najpierw występuje gest:

U → zaokrąglone i wysunięte usta → dzióbek → łuk.

Następnie jego charakterystyczna forma zostaje zachowana w znaku runicznym.

Runa U przedstawia dwie linie biegnące z góry ku dołowi i spotykające śę w jednym punkcie. W znaku można więc dostrzec również podstawową ideę scalenia:

dwa elementy → połączenie w jednym miejscu → scalenie → jedność.

Runa wzmacnia w ten sposób znaczenie obecne już w geście pocałunku:

połączenie → scalenie → całość.

Jednocześnie zachowany w runie łuk pozwala odczytać kierunek ruchu:

góra → dół → najniższy punkt → góra.

Cała droga powstawania znaczeń pozostaje więc spójna:

ARTYKULACJA U → DZIOBEK → POCAŁUNEK → POŁĄCZENIE → SCALENIE → CAŁOŚĆ

oraz:

ARTYKULACJA U → DZIOBEK → ŁUK → RUNA U → RUCH W DÓŁ I W GÓRĘ.

Dlatego głoska U oznacza: scala śę, jednoczy, integruje, staje śę całością oraz łuk, a z przebiegu łuku zachowanego w runie wynika dodatkowo ruch w dół i w górę.

połączenie

połączone

możliwość rozłączenia

Ł → połączenie → połączone → możliwość rozłączenia

#### ARTYKULACJA

Głoska Ł jest dźwięczna i swoim brzmieniem oraz sposobem artykulacji jest blisko związana z głoską U, dlatego w obiecadle znajduje śę bezpośrednio po niej.

Podczas wypowiadania Ł wargi najpierw zaokrąglają śę i wysuwają do przodu, tworząc układ przypominający dzióbek charakterystyczny dla U.

Pomiędzy U i Ł występuje jednak bardzo ważna różnica.

Przy przedłużonym:

UUUUUUUU

usta mogą przez cały czas pozostawać wysunięte i zaokrąglone w pozycji dzióbka.

Przy wypowiadaniu samego:

Ł

dzióbek pojawia śę tylko na początku ruchu artykulacyjnego. Aby dokończyć artykulację Ł, wargi cofają śę, dzióbek zostaje schowany, a usta rozszerzają śę i rozchodzą.

Cały ruch odbywa śę więc już w obrębie samej głoski Ł:

zaokrąglenie warg → wysunięcie dzióbka → Ł → schowanie dzióbka → rozszerzenie i rozdzielenie warg.

Ńe potrzeba do tego kolejnej samogłoski. Ruch rozchodzenia śę warg jest częścią zakończenia artykulacji samego Ł.

To właśnie tworzy najważniejszą różnicę pomiędzy U i Ł.

U → dzióbek pozostaje utrzymany

Ł → dzióbek powstaje, a następnie zostaje schowany i wargi śę rozchodzą.

#### ZNACZENIE

Ten ruch bezpośrednio odpowiada znaczeniu obu głosek.

Przy U gest pozostaje w pozycji związanej ze scaleniem i stawaniem śę całością.

Przy Ł najpierw pojawia śę gest związany z połączeniem, ale następnie wargi śę rozchodzą, pokazując, że połączenie może zostać rozłączone.

Dlatego:

Ł → połączenie → połączone → możliwość rozłączenia.

stoi

prosty

wzrasta

wznosi

do góry

wysoki

L → unosi śę → wznosi śę → wzrasta → do góry → wysoki

L → stoi → prosty → do góry → wysoki

## L — stoi, prosty, wzrasta, wznosi, do góry, wysoki

### ARTYKULACJA

Głoska L jest dźwięczną spółgłoską boczną.

Podczas jej wypowiadania czubek języka unosi śę ku górze i dotyka górnych zębów lub miejsca tuż za nimi. Środkowa część przepływu powietrza zostaje zamknięta przez język, ale jego boki pozostają opuszczone, dzięki czemu powietrze może przepływać po obu stronach.

Powstaje charakterystyczny, płynny dźwięk:

LLLLLLLL

Najbardziej charakterystyczny jest tutaj sam ruch języka.

Język z pozycji spoczynkowej unosi śę do góry, a jego czubek dochodzi do górnej części jamy ustnej.

Można to dobrze poczuć, wypowiadając powoli:

L… L… L…

Przy każdym L czubek języka wykonuje wyraźny ruch:

z dołu → ku górze.

Maksymalny gest artykulacyjny L można wykonać poprzez jeszcze mocniejsze uniesienie i wyprostowanie języka ku górze.

Język stoi wtedy wysoko w jamie ustnej, oparty czubkiem o górną część aparatu mowy.

W jednym geście można więc zauważyć:

unosi śę → wznosi śę → znajduje śę wysoko

oraz:

stoi → jest wyprostowany → prosty.

### ZNACZENIE

Podstawowe znaczenia L wynikają bezpośrednio z kierunku ruchu języka podczas artykulacji.

Czubek języka:

UNOSI ŚĘ DO GÓRY.

Dlatego L oznacza przede wszystkim:

wznosi → do góry.

Jeżeli natomiast coś przez określony czas wznosi śę i staje śę coraz wyższe, następuje wzrost.

Dobrze pokazuje to roślina.

Początkowo znajduje śę nisko przy ziemi, następnie rośnie i stopniowo wznosi śę coraz wyżej.

rośnie → wzrasta → wznosi śę → staje śę wyższe.

Podobnie człowiek wraz ze wzrostem staje śę coraz wyższy.

Dlatego:

L → unosi śę → wznosi śę → wzrasta → do góry → wysoki.

### STOI I PROSTY

Druga grupa znaczeń wynika z pozycji, jaką język osiąga podczas maksymalnego gestu L.

Język ńe tylko unosi śę ku górze. Może zostać również mocno wyprostowany i ustawiony pionowo, z czubkiem opartym wysoko.

Przypomina wtedy coś, co stoi.

Podobną zależność widzimy w ciele człowieka.

Kiedy człowiek leży, jego ciało znajduje śę poziomo.

Kiedy natomiast wstaje, prostuje śę i stoi.

Powstaje więc naturalna zależność:

wstaje → prostuje śę → stoi.

A to, co stoi wyprostowane, kieruje śę ku górze.

Dlatego znaczenia te łączą śę ze sobą:

stoi → prosty → skierowany do góry → wysoki.

Widać tutaj dwa ciągi, które spotykają śę w jednym obrazie.

Pierwszy wynika z ruchu:

L → unosi → wznosi → wzrasta → do góry → wysoki.

Drugi wynika z pozycji:

L → stoi → prosty → do góry → wysoki.

Można to zobaczyć również w naturze.

Drzewo stoi, jego pień biegnie stosunkowo prosto, roślina wzrasta, jej pęd wznosi śę ku górze, a wraz ze wzrostem staje śę coraz wyższa.

Wszystkie te znaczenia opisują więc różne właściwości tego samego podstawowego obrazu:

pionowego ruchu i ustawienia ku górze.

Dlatego głoska L oznacza: stoi, prosty, wzrasta, wznosi, do góry oraz wysoki.

### ZAPIS RUNICZNY

Runa L jest graficznym odwzorowaniem charakterystycznego ułożenia języka podczas artykulacji tej głoski.

Język unosi śę ku górze, a jego czubek dochodzi do górnej części jamy ustnej.

Znak przedstawia więc podstawowy kierunek obecny już w artykulacji:

DÓŁ → GÓRA.

Wyprostowana linia runy odpowiada również pozycji języka ustawionego wysoko i prosto.

Dlatego w samym znaku można dostrzec dwa podstawowe obrazy L:

ruch ku górze → wznoszenie → wzrastanie

oraz:

wyprostowanie → stanie → prosty.

Oba prowadzą do wspólnego znaczenia:

DO GÓRY → WYSOKI.

Pełną zależność można więc przedstawić:

ARTYKULACJA L → UNIESIENIE JĘZYKA → WZNOSZENIE → WZRASTANIE → DO GÓRY → WYSOKI

oraz:

ARTYKULACJA L → WYPROSTOWANY JĘZYK → STOI → PROSTY.

Runa L zachowuje tym samym podstawowy gest tej głoski: wyprostowanie i skierowanie ku górze.

wnętrze

w środku

osobiste

M → zamknięcie → wnętrze → w środku → własne → osobiste.

M → WNĘTRZE

M → W ŚRODKU

M → OSOBISTE.

ARTYKULACJA M → ZAMKNIĘTE USTA → DŹWIĘK I REZONANS WEWNĄTRZ → WNĘTRZE → W ŚRODKU → OSOBISTE.

W → W CZYMŚ

M → WNĘTRZE TEGO, CO JEST W ŚRODKU.

#### ARTYKULACJA

Głoska M jest dźwięczną spółgłoską nosową.

Podczas jej wypowiadania obie wargi całkowicie śę zamykają, blokując przepływ powietrza przez jamę ustną. Powietrze zostaje skierowane przez jamę nosową, a drgania strun głosowych nadają M charakterystyczne dźwięczne, rezonujące brzmienie:

MMMMMMMM

Język ńe musi wykonywać charakterystycznego zwarcia ani ruchu potrzebnego do utworzenia tej głoski. Najważniejsze są zamknięte usta, dźwięczność oraz przepływ powietrza przez nos.

M wyróżnia śę tym, że można je swobodnie i długo wypowiadać przy całkowicie zamkniętej buzi:

MMMMMMMMMMMM

Ńe trzeba otwierać ust, aby dźwięk trwał.

Można to łatwo sprawdzić, mocno zamykając wargi i przedłużając M. Dźwięk rezonuje wewnątrz, a powietrze wydostaje śę przez nos.

Powstaje charakterystyczny obraz:

zamknięte usta → dźwięk wewnątrz → rezonans → przepływ przez nos.

To zamknięcie nadaje M bardzo wyraźny wewnętrzny charakter i stanowi podstawę jego znaczenia.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski M jest wnętrze — to, co znajduje śę w środku.

Wynika to bezpośrednio z jej artykulacji.

Przy M usta pozostają zamknięte. Dźwięk ńe jest uwalniany przez otwarte usta na zewnątrz, lecz rezonuje przy zamkniętej jamie ustnej, a powietrze przepływa przez nos.

Dlatego:

M → zamknięcie → wnętrze → w środku.

Jeżeli coś znajduje śę wewnątrz, jest osłonięte tym, co znajduje śę na zewnątrz.

Możemy mówić o:

wnętrzu domu,

wnętrzu przedmiotu,

wnętrzu ciała,

wnętrzu człowieka.

W każdym przypadku istnieje coś zewnętrznego oraz przestrzeń znajdująca śę w środku.

Dlatego:

M → wnętrze → środek → w środku.

Z wnętrza wynika kolejne znaczenie M — osobiste.

To, co najbardziej osobiste, jest związane z naszym własnym wnętrzem.

Myśli, odczucia, wspomnienia, przeżycia czy wewnętrzne doświadczenia mogą pozostawać ńewidoczne dla innych ludzi. Znajdują śę w nas, dopóki sami ńe wyrazimy ich na zewnątrz.

Dlatego:

wnętrze → to, co w środku → własne → osobiste.

Możemy mieć swoje osobiste myśli, osobiste przeżycia czy osobiste sprawy. Wszystkie należą do przestrzeni związanej bezpośrednio z konkretną osobą i jej wnętrzem.

Zamknięcie ust przy M dobrze obrazuje również tę właściwość.

To, co pozostaje wewnątrz, ńe zostaje automatycznie wypuszczone czy pokazane na zewnątrz.

Dlatego pełny ciąg znaczeniowy M wygląda następująco:

M → zamknięcie → wnętrze → w środku → własne → osobiste.

Podstawowe znaczenia pozostają więc bardzo blisko samej artykulacji:

M → WNĘTRZE

M → W ŚRODKU

M → OSOBISTE.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa M nawiązuje bezpośrednio do sposobu artykulacji tej głoski.

Jej kształt przypomina profil nosa widziany z boku.

Ma to bezpośredni związek z M, ponieważ podczas jego wypowiadania usta są całkowicie zamknięte, natomiast powietrze przepływa przez nos.

zamknięte usta → otwarta droga przez nos → M.

Runa składa śę z dwóch charakterystycznych części.

Dolną część tworzy zamknięty trójkątny element, natomiast w górnej znajduje śę ukośna linia związana z kształtem nosa i jego otwartym kanałem.

Dolny zamknięty element odpowiada zamkniętej buzi.

Górna część wskazuje natomiast nos, przez który podczas artykulacji przepływa powietrze.

Można więc odczytać:

zamknięte usta + przepływ przez nos → M.

Zamknięty element runy niesie jednocześnie znaczenie wnętrza.

Jeżeli coś jest zamknięte i otoczone z zewnątrz, powstaje przestrzeń znajdująca śę w środku.

Dlatego:

zamknięcie → środek → wnętrze.

To bezpośrednio łączy zapis runiczny z podstawowym znaczeniem M:

M → wnętrze → w środku → osobiste.

Runa M jest również powiązana kształtem z runą W. Stanowi jej lustrzane odbicie względem osi poziomej, co tworzy dodatkową zależność pomiędzy znaczeniami obu głosek.

W oznacza:

W → w czymś.

M oznacza:

M → wnętrze → w środku.

Oba znaczenia są ze sobą bezpośrednio związane, ponieważ wnętrze zawsze znajduje śę W czymś.

Wnętrze domu znajduje śę w domu.

Wnętrze ciała znajduje śę w ciele.

Wnętrze przedmiotu znajduje śę w przedmiocie.

Dlatego:

W → W CZYMŚ

M → WNĘTRZE TEGO, CO JEST W ŚRODKU.

Lustrzana zależność znaków M i W odpowiada więc ich bliskiemu związkowi znaczeniowemu.

Pełną drogę znaczenia M można przedstawić bardzo prosto:

ARTYKULACJA M → ZAMKNIĘTE USTA → DŹWIĘK I REZONANS WEWNĄTRZ → WNĘTRZE → W ŚRODKU → OSOBISTE.

Runa dodatkowo zachowuje ten sam obraz poprzez zamknięty element symbolizujący wnętrze oraz profil nosa, przez który przepływa powietrze podczas artykulacji M.

na

nad

przyszłość

plan

wprowadzanie

kontrola

no

tak

akceptacja

#### ARTYKULACJA

Głoska N jest dźwięczną spółgłoską nosową.

Podczas jej wypowiadania czubek języka unosi śę ku górze i dotyka dziąseł tuż za górnymi zębami. Powoduje to zamknięcie przepływu powietrza przez jamę ustną. Jednocześnie podniebienie miękkie jest obńżone, dzięki czemu powietrze przepływa przez jamę nosową.

Usta pozostają lekko otwarte, a struny głosowe wibrują, nadając N jego dźwięczny charakter:

NNNNNNNN

N jest blisko związane z głoską M. Obie są dźwięczne i nosowe, jednak przy M przepływ powietrza przez usta zostaje zamknięty przez zetknięcie warg, natomiast przy N zamknięcie powstaje poprzez kontakt języka z dziąsłami.

Najważniejszy dla znaczenia N jest ruch czubka języka. Język unosi śę i kieruje do przodu oraz ku górze.

Można to dobrze poczuć, powtarzając:

N… N… N…

i zwracając uwagę na drogę, jaką wykonuje czubek języka.

Powstaje charakterystyczny kierunek:

N → do przodu i ku górze.

#### ZNACZENIE

Podstawowe znaczenia głoski N wynikają z kierunku ruchu języka:

NA → NAD.

Jeżeli coś znajduje śę na czymś, zajmuje powierzchnię lub pozycję względem tego elementu.

Jeżeli znajduje śę nad czymś, jest powyżej niego.

Dlatego:

N → NA → NAD → powyżej → ku górze.

Ten sam gest można odczytać również jako wskazanie przed śiebie. A to, co znajduje śę przed nami, wiąże śę z kolejnym znaczeniem N — przyszłością.

### PRZYSZŁOŚĆ

Człowiek poruszający śę swoją drogą pozostawia to, co już przeżył, za sobą, natomiast kieruje śę ku temu, co znajduje śę przed nim.

Dlatego czas można zobrazować jako drogę:

przeszłość → za nami

teraźniejszość → tutaj

przyszłość → przed nami.

To, co przed nami, jest tym, do czego zmierzamy i czego dopiero będziemy doświadczać.

Artykulacja N wskazuje właśnie do przodu i ku górze, dlatego N odnosi śę do tego, co przed nami, co dopiero nadejdzie i co może stać śę częścią naszego przyszłego doświadczenia.

N → przed nami → przyszłość.

### PLAN, WPROWADZANIE I KONTROLA

Z przyszłości bezpośrednio wynika plan.

Plan jest obrazem czegoś, czego jeszcze może ńe być w rzeczywistości, ale co chcemy, żeby zaistniało przed nami.

Planujemy przyszłość, ponieważ określamy wcześniej to, co dopiero ma nastąpić.

Dlatego:

N → przed nami → przyszłość → plan.

Sam plan jednak ńe wystarcza.

To, co zaplanowaliśmy, musi następnie zostać wprowadzone w życie, aby mogło rzeczywiście zaistnieć.

Dobrze obrazuje to budowa domu.

Najpierw mamy plan domu, czyli coś, czego jeszcze fizycznie ńe ma, ale co ma powstać w przyszłości.

Żeby ten plan zaistniał, trzeba go wprowadzić w życie: przygotować teren, zrobić fundamenty, postawić ściany, dach, wykonać instalacje i kolejne elementy budynku.

Kolejne zaplanowane etapy są stopniowo wprowadzane do rzeczywistości.

Jednocześnie cały proces trzeba kontrolować, ponieważ samo posiadanie planu ńe powoduje jeszcze jego realizacji.

Trzeba pilnować kolejności prac, zgodności z planem, materiałów, wymiarów oraz wykonania. Kontrolujemy przebieg procesu po to, żeby prowadził w kierunku tego, co wcześniej zaplanowaliśmy.

Dlatego:

N → przed nami → przyszłość → plan → wprowadzanie planu w życie → kontrolowanie procesu → realizacja → to, co zaplanowane, staje śę rzeczywistością.

### NO, TAK I AKCEPTACJA

Z tą samą przyszłością związane jest znaczenie:

NO → TAK → AKCEPTACJA.

Jeżeli ktoś coś nam proponuje, przedstawia nam pewną możliwą przyszłość.

Może powiedzieć:

„Pójdziemy jutro do lasu?”

W tej chwili wspólne pójście do lasu jeszcze śę ńe wydarzyło. Jest dopiero propozycją tego, co może wydarzyć śę przed nami.

Jeżeli odpowiadamy:

„No.”

potwierdzamy, że akceptujemy tę przyszłość. Zgadzamy śę, żeby przedstawiona propozycja została wprowadzona w życie i stała śę częścią naszego przyszłego doświadczenia.

Dlatego NO jest słowem oznaczającym zgodę, dlatego że łączy śę bezpośrednio z podstawowym kierunkiem N:

N → przed nami → przyszłość.

Ktoś przedstawia propozycję:

„Zrobimy to?”

Przedstawia więc możliwość tego, co może wydarzyć śę przed nami.

Odpowiedź:

„NO.”

oznacza:

tak → zgadzam śę → akceptuję tę możliwość → chcę, żeby stała śę częścią mojej przyszłości.

Można to zapisać:

propozycja → możliwa przyszłość → NO → TAK → zgoda → akceptacja tej przyszłości → przyszłe doświadczenie.

Dlatego:

N → przyszłość → NO → akceptacja.

Łączy śę z tym również morfem NO obecny w słowie NOwe.

Nowe jest tym, czego wcześniej w naszym doświadczeniu ńe było w tej postaci, a co pojawia śę przed nami.

NO → NOwe → to, co przed nami → przyszłość.

Jeżeli mówimy NO w odpowiedzi na propozycję, akceptujemy możliwość pojawienia śę tego nowego wydarzenia w naszej przyszłości.

Dlatego NO można rozumieć jako:

akceptuję to, co zostało postawione przede mną jako możliwość przyszłego doświadczenia.

#### ZAPIS RUNICZNY

Kształt runy N nawiązuje do znaczenia „nad” oraz do czegoś znajdującego śę wyżej względem innych elementów.

Pionowa kreska przedstawia element znajdujący śę najwyżej. Obok niej znajdują śę dwie krótsze linie tworzące ńewielką górkę, której szczyt jest ńższy, ńż ta pionowa linia.

Powstaje więc prosty układ:

jeden element znajduje śę wyżej → pozostałe znajdują śę ńiżej.

Taki zapis odpowiada podstawowym znaczeniom głoski N:

N → NA → NAD → wyżej → nadrzędność.

Runa N zachowuje więc przede wszystkim prosty obraz czegoś znajdującego śę NAD czymś innym, zgodny z podstawowym znaczeniem głoski.

w dół

ńżej

obńiża

zrzuca

kładźie

upadek

degradacja

odrzuca

usuwa

wyklucza

brak

ńe

ńegacja

zańik

#### ARTYKULACJA

Głoska Ń jest dźwięczną, miękką spółgłoską nosową.

Podczas jej wypowiadania środkowa część języka unosi śę wysoko w kierunku przedniej części podniebienia. Jednocześnie podniebienie miękkie pozostaje obńżone, dzięki czemu powietrze przepływa przez nos i powstaje charakterystyczne nosowe brzmienie:

ŃŃŃŃŃŃŃŃ

Ń jest blisko związane z głoską N, ale układ i ruch języka są inne.

Dla wydobycia znaczenia Ń szczególnie ważny jest jego maksymalny gest artykulacyjny. Po utworzeniu głoski język można poprowadzić z wysokiego położenia wyraźnie w dół, aż jego przednia część znajdzie śę przy dolnych dziąsłach.

Powstaje w ten sposób przeciwstawny kierunek względem N:

N → ku górze

Ń → w dół.

To przeciwieństwo stanowi podstawę znaczeń obu głosek.

#### ZNACZENIE

Podstawowym kierunkiem głoski Ń jest:

W DÓŁ.

Jeżeli coś porusza śę w dół, znajduje śę coraz ńżej.

Dlatego:

Ń → w dół → ńżej.

Bardzo wyraźnie zachowuje ten sens cała rodzina słów:

ŃŻ ŃSKI ŃSZA

W każdym z nich powtarza śę ten sam kierunek znaczeniowy: przejście ku ńższemu poziomowi.

Dlatego:

Ń → w dół → ńżej → obńiża.

### ZRZUCA I KŁADŹIE

Jeżeli coś znajduje śę wyżej, a następnie kierujemy to w dół, możemy to zrzucić.

wyżej → ruch w dół → zrzuca.

To, co zostało skierowane w dół, może następnie znaleźć śę ńżej, zostać opuszczone albo położone.

Dlatego:

Ń → w dół → zrzuca → kładźie → ńżej.

Wszystkie te znaczenia zachowują podstawowy kierunek Ń — z góry w dół.

### UPADEK I DEGRADACJA

Z ruchem w dół bezpośrednio związany jest również upadek.

To, co upada, przemieszcza śę z wyższego położenia do ńższego:

wyżej → upadek → ńżej.

Ten sam obraz może dotyczyć ńe tylko położenia fizycznego, ale również poziomu, jakości, wartości czy pozycji.

Jeżeli coś traci wcześniejszy poziom, następuje jego degradacja.

Może spaść jakość, może obńiżyć śę pozycja, może pogorszyć śę stan.

Dlatego:

Ń → w dół → ńżej → obńiżenie → upadek → degradacja.

### ODRZUCENIE

Ruch w dół prowadzi następnie do znaczenia odrzucenia.

Dobrze pokazuje to naturalne zachowanie dziecka.

Jeżeli dziecko dostaje coś, czego ńe chce, może zrzucić to ze stołu.

Przedmiot zostaje skierowany w dół, ponieważ został odrzucony jako ńechciany.

Powstaje bardzo prosty ciąg:

ńe chcę → odrzucam → zrzucam → w dół.

A od strony samego znaczenia Ń:

Ń → w dół → zrzuca → odrzuca.

### ŃE I ŃEGACJA

Z odrzucenia wynika jedno z najważniejszych znaczeń Ń:

ŃE.

Kiedy mówimy ŃE, odrzucamy przedstawioną możliwość, twierdzenie, działanie albo propozycję.

Dlatego:

Ń → zrzuca → odrzuca → ŃE → ńegacja.

Tworzy to bezpośrednie przeciwieństwo N.

Przy N mieliśmy:

N → przed nami → przyszłość → NO → TAK → akceptacja.

Jeżeli ktoś proponuje nam jakieś przyszłe doświadczenie i odpowiadamy:

„NO”

zgadzamy śę, aby przedstawiona możliwość stała śę częścią naszej przyszłości.

Jeżeli natomiast odpowiadamy:

„ŃE”

odrzucamy tę możliwość. Ńe chcemy, żeby przedstawiona przyszłość stała śę naszym doświadczeniem.

Dlatego:

NO → TAK → przyjęcie → akceptacja

ŃE → odrzucenie → zaprzeczenie → ńegacja.

N i Ń tworzą więc przeciwstawne kierunki:

N → ku górze → przed nami → przyjmuję

Ń → w dół → zrzucam → odrzucam.

### WYKLUCZENIE

Ńegacja prowadzi dalej do wykluczenia.

Jeżeli Ń staje przed określoną treścią, może ją odrzucić z danego zbioru możliwości.

Dobrze pokazują to całe rodziny słów:

ŃKT, ŃKOGO, ŃKOMU, ŃKIM

odrzucają możliwość wskazania osoby.

ŃGDY

wyklucza określony czas — żadnego momentu.

ŃGDZIE

wyklucza miejsce.

ŃJAK

wyklucza sposób.

W każdym przypadku działa podobny mechanizm:

Ń + określona możliwość → odrzucenie tej możliwości → wykluczenie.

Dlatego:

Ń → ńegacja → odrzucenie → wykluczenie.

### BRAK

Jeżeli wszystkie możliwości należące do określonego zbioru zostaną wykluczone, pozostaje brak.

Dobrze pokazuje to:

ŃC

oraz rodzina:

ŃCZEGO

ŃCZEMU

ŃCZYM.

Jeżeli C oznacza całość, wszystko, to postawienie przed nim Ń prowadzi do zaprzeczenia tej całości:

Ń + C → ńe wszystko → żadna rzecz → brak.

Podobny mechanizm widzimy w innych konstrukcjach:

ŃKT → brak osoby

ŃGDY → brak czasu, w którym coś następuje

ŃGDZIE → brak miejsca

ŃC → brak rzeczy.

Dlatego:

Ń → ńegacja → wykluczenie → brak.

### USUNIĘCIE

Odrzucenie może prowadzić również do usunięcia.

Jeżeli coś zostaje odrzucone poza określoną przestrzeń, zbiór, uwagę czy doświadczenie, przestaje śę w nim znajdować.

Dlatego:

odrzucenie → wykluczenie → usunięcie.

Dobrze pokazują to słowa związane z pomijaniem:

MIŃ

POMIŃ

ZAPOMŃIJ.

Coś zostaje pominięte, pozostawione poza dalszym działaniem albo przestaje być dostępne w aktualnej pamięci.

Podobny obraz niesie BAŃICJA — wyrzucenie człowieka poza określoną przestrzeń lub społeczność.

Wspólnym znaczeniem jest:

było w określonym zbiorze lub przestrzeni → zostaje odrzucone → znajduje śę poza nim.

Dlatego:

Ń → odrzuca → wyklucza → usuwa.

### ZAŃIK

Jeżeli proces obńiżania lub usuwania postępuje dalej, może prowadzić do zańiku.

Coś może być początkowo wyraźnie obecne, następnie występować coraz słabiej, coraz mniej, aż w końcu przestać być obecne.

Powstaje ciąg:

obecne → coraz mniej → brak → zańik.

Dobrze pokazuje to rodzina:

ZAŃIKAĆ

ZAŃIK

ZŃKNĄĆ

oraz GIŃ, gdzie końcowe Ń również prowadzi ku zakończeniu obecności.

W tym przypadku podstawowy kierunek Ń zostaje przeniesiony z przestrzeni na stopień obecności.

Coś znajduje śę coraz ńżej na skali swojej obecności:

dużo → mniej → coraz mniej → brak.

Dlatego:

Ń → obńiża → zmńejsza obecność → brak → zańik.

### Ń JAKO JEDEN MECHANIZM

Wszystkie te znaczenia ńe są od śiebie oderwane.

Rozwijają jeden podstawowy kierunek:

W DÓŁ.

Z niego powstaje pierwszy ciąg:

Ń → w dół → ńżej → obńiża → upadek → degradacja.

Ruch w dół może oznaczać również fizyczne skierowanie czegoś na ńższy poziom:

Ń → w dół → zrzuca → kładźie.

Zrzucenie czegoś, czego ńe chcemy, prowadzi do:

Ń → zrzuca → odrzuca → ŃE → ńegacja.

Odrzucenie prowadzi dalej do:

Ń → odrzuca → wyklucza → usuwa → brak.

A stopniowe zmńejszanie obecności aż do jej braku prowadzi do:

Ń → coraz mniej → brak → zańik.

Wszystkie te drogi mają więc wspólny rdzeń:

obńiżenie poziomu, odrzucenie albo zmńejszenie obecności czegoś.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa Ń jest rozwinięciem runy N poprzez dodanie poziomej kreski w jej górnej części.

Pozioma kreska przecina pionową linię, tworząc krzyż.

Taki kształt przedstawia prosty obraz przecięcia i zablokowania drogi.

Podobny gest wykonuje człowiek, kiedy chce coś zatrzymać — może skrzyżować ręce przed sobą, tworząc barierę.

Dlatego:

krzyż → przecięcie → blokada → zatrzymanie → odrzucenie.

Dodatkowy element runy Ń odróżnia ją od N i odpowiada przeciwstawności ich podstawowych znaczeń:

N → NO → TAK → akceptacja

Ń → ŃE → odrzucenie → ńegacja.

Runa Ń obrazuje więc przede wszystkim blokadę i odrzucenie, podczas gdy artykulacyjny ruch języka w dół prowadzi do całej rodziny znaczeń związanych z obńiżeniem.

Pełne znaczenie Ń można zebrać w trzech głównych ciągach:

Ń → W DÓŁ → ŃIŻEJ → OBŃIŻA → UPADEK → DEGRADACJA

Ń → W DÓŁ → ZRZUCA → KŁADŹIE

Ń → ZRZUCA → ODRZUCA → ŃE → ŃEGACJA → WYKLUCZA → USUWA → BRAK → ZAŃIK.

ruch góra–dół

drga

częstotliwość

ruch falisty

kroki

konsekwencja

strona

#### ARTYKULACJA

Głoska R jest dźwięczną spółgłoską drżącą.

Podczas jej wypowiadania czubek języka znajduje śę przy górnych dziąsłach. Przepływające powietrze wprawia go w bardzo szybkie, powtarzalne drgania.

Czubek języka unosi śę, dotyka miejsca artykulacji, następnie od niego odskakuje i ponownie śę unosi. Wszystko odbywa śę bardzo szybko, dlatego podczas przedłużonego:

RRRRRRRRRR

można wyczuć charakterystyczny, powtarzalny ruch:

góra → dół → góra → dół → góra → dół…

Ruch ten ńe jest wykonywany świadomie przy każdym pojedynczym uderzeniu języka. Odpowiednie ułożenie języka oraz przepływ powietrza powodują jego szybkie, następujące po sobie drgania.

Powstaje więc:

przepływ powietrza → szybki ruch języka góra–dół → drganie → powtarzalność.

To właśnie ruch góra–dół, powstające z niego drganie oraz regularne powtarzanie tego ruchu stanowią podstawę dalszych znaczeń głoski R.

#### ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem głoski R jest ruch góra–dół.

Wynika on bezpośrednio z artykulacji. Czubek języka bardzo szybko unosi śę i opada, a powtarzający śę ruch powoduje drganie.

Dlatego pierwsza zależność jest bardzo prosta:

R → ruch góra–dół → drga.

Kiedy ruch góra–dół powtarza śę regularnie, powstaje częstotliwość.

Częstotliwość określa, ile pełnych cykli drgania zachodzi w określonym czasie i jest mierzona w hercach Hz. Jeden herc oznacza jeden pełny cykl na sekundę.

Dlatego:

R → ruch góra–dół → drganie → częstotliwość.

### RUCH FALISTY

Częstotliwość drgań można przedstawić za pomocą fali.

Kolejne cykle następują jeden po drugim:

góra → dół → góra → dół → góra → dół…

Powstaje powtarzający śę ruch falisty.

Im więcej takich cykli zachodzi w określonym czasie, tym większa jest częstotliwość.

Dlatego:

ruch góra–dół → drganie → częstotliwość → ruch falisty.

### KROKI

Każdy kolejna fala to kolejny cykl częstotliwości, który jest jest następnym krokiem całego ruchu.

Można wyobrazić to sobie podobnie jak kolejne szczeble drabiny:

krok → krok → krok → krok…

Każdy krok znajduje śę po poprzednim i prowadzi do następnego.

Tak samo kolejne cykle fali następują jeden po drugim:

cykl → cykl → cykl → cykl…

Dlatego:

R → częstotliwość → kolejne cykle → kolejne kroki.

R oznacza więc ńe tylko sam ruch, ale również kolejne powtórzenia tego ruchu następujące krok po kroku.

### KONSEKWENCJA

Z kolejnych kroków wynika konsekwencja.

Jeżeli ktoś wykonuje coś systemtycznie, w równych odstępach czasowych, to nazywamy to konsekwencją.

pierwszy krok → drugi krok → trzeci krok → kolejny krok.

Każdy wykonany krok prowadzi to dyscyplina i konsekwentne działanie, a każde działanie może prowadzić do następnego zdarzenia.

Dlatego:

R → częstotliwość → kolejne kroki → następstwo → konsekwencja.

Konsekwencja jest więc dalszym następstwem ruchu odbywającego śę krok po kroku.

### STRONA

Ruch góra–dół oznacza również ciągłe przechodzenie pomiędzy dwiema stronami.

Język znajduje śę:

raz u góry → raz na dole → raz u góry → raz na dole.

Czyli:

raz po jednej stronie → raz po drugiej stronie.

Ten sam mechanizm bardzo dobrze pokazuje sinusoida. Względem swojej osi znajduje śę ona naprzemiennie:

po jednej stronie osi → po drugiej stronie osi → po jednej → po drugiej…

Dlatego:

R → ruch góra–dół → jedna strona / druga strona → strona.

Znaczenie strony wynika więc bezpośrednio z naprzemiennego ruchu pomiędzy dwoma przeciwnymi położeniami.

### JEDEN MECHANIZM R

Wszystkie znaczenia głoski R wynikają z jednego charakterystycznego ruchu występującego podczas jej artykulacji.

Podstawą jest:

R → RUCH GÓRA–DÓŁ.

Szybkie powtarzanie tego ruchu powoduje:

RUCH GÓRA–DÓŁ → DRGANIE.

Powtarzające śę drgania tworzą:

DRGANIE → CZĘSTOTLIWOŚĆ.

Kolejne cykle częstotliwości tworzą:

CZĘSTOTLIWOŚĆ → RUCH FALISTY → KOLEJNE KROKI.

Krok następujący po kroku prowadzi do:

KROKI → NASTĘPSTWO → KONSEKWENCJA.

A naprzemienne położenie względem dwóch kierunków daje:

RUCH GÓRA–DÓŁ → JEDNA STRONA / DRUGA STRONA → STRONA.

Całość można więc zapisać:

R → RUCH GÓRA–DÓŁ → DRGA → CZĘSTOTLIWOŚĆ → RUCH FALISTY → KROKI → KONSEKWENCJA

oraz:

R → RUCH GÓRA–DÓŁ → JEDNA STRONA / DRUGA STRONA → STRONA.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa R przedstawia uproszczony obraz powtarzającego śę ruchu góra–dół.

Jej wznoszące śę i opadające linie przypominają kanciasty zapis sinusoidy odwrócony o 90*.

góra → dół → góra → dół → góra → dół…

Jest to ten sam podstawowy ruch, który wykonuje czubek języka podczas artykulacji R.

Powtarzanie tego ruchu tworzy drganie, a kolejne drgania mają określoną częstotliwość:

ruch góra–dół → drganie → częstotliwość.

Każdy kolejny cykl fali jest również następnym krokiem, podobnie jak kolejne szczeble drabiny następują jeden po drugim.

Kształt fali pokazuje także znaczenie strony. Sinusoida znajduje śę naprzemiennie raz po jednej, raz po drugiej stronie swojej osi.

Runa skupia więc w jednym znaku podstawowe znaczenia głoski R i sinusoidalny charakter, nawiązujący do częstotliwości.

RUCH GÓRA–DÓŁ → DRGANIE → CZĘSTOTLIWOŚĆ → RUCH FALISTY → KOLEJNE KROKI

ustawia

rządzi

R + Z → RZ

R → ruch góra–dół → drganie → częstotliwość
RZ → ustawia częstotliwość i działanie

RZ → ustawia → ustanawia porządek → kieruje działaniem → rządzi

## ARTYKULACJA

Głoska RZ jest bezpośrednio związana artykulacyjnie i znaczeniowo z głoską R.

Poprawne brzmienie RZ zachowuje charakterystyczny dla R ruch i wibrację języka, ale w bardziej skupionej formie. Język pracuje wysoko, w okolicy górnych dziąseł, wykonując szybkie, rytmiczne ruchy związane z drganiem, szybsze i krótsze ńż w przypadku R, a do tego dochodzi charakterystyczny element szumu i tarcia.

RZ ńe jest więc w swojej budowie po prostu drugim zapisem głoski Ż. Jego źródłem jest R, a różnica pomiędzy R i RZ niesie również różnicę znaczeniową.

Współczesne zrównanie wymowy RZ z Ż jest skutkiem regresji języka — utraty wcześniejszego rozróżnienia i uproszczenia systemu głosek. Dwa odrębne brzmienia zostały spłaszczone do niemal jednego dźwięku.

Język w tym miejscu ńe zyskał nowego rozróżnienia, lecz przeciwnie — stracił wcześniejsze.

Można to przedstawić:

odrębne RZ + odrębne Ż → utrata różnicy artykulacyjnej → spłaszczenie wymowy → RZ brzmiące jak Ż.

To spłaszczenie ńe zmienia jednak tego, jak RZ powstało, z czym było związane i jakie znaczenia pozostawiło w języku. Artykulacja mogła ulec uproszczeniu, ale budowa słów i całe ich rodziny nadal przechowują wcześniejsze zależności.

Dlatego znaczenia RZ należy odczytywać z jego związku z R, a ńe z dzisiejszego podobieństwa brzmieniowego do Ż.

## ZNACZENIE

Podstawowym znaczeniem RZ jest:

USTAWIA.

RZ wyrasta z R, dlatego punktem wyjścia pozostaje mechanizm poprzedniej głoski:

R → ruch góra–dół → drganie → częstotliwość.

RZ oznacza natomiast ustawianie określonego działania, ruchu lub częstotliwości.

Dobrze obrazuje to mechanizm złożony z kół zębatych. Jedno koło zostaje odpowiednio ustawione względem drugiego, dzięki czemu przekazuje mu ruch. Kolejne elementy ńe działają przypadkowo, lecz według określonego ustawienia.

Charakterystyczne brzmienie RZ można również skojarzyć z pracującymi zębatkami, żarnami czy mechanizmem zegara — elementami, które poprzez odpowiednie ustawienie względem śiebie tworzą uporządkowany ruch całego układu.

Dlatego:

R → częstotliwość

RZ → ustawia częstotliwość i działanie.

## R I RZ W RODZINACH SŁÓW

Ślad tej różnicy pozostał w samym języku.

W wielu rodzinach słów R zachowuje rzecz, stan, pojęcie lub określony układ, natomiast RZ pojawia śę przy działaniu prowadzącym do jego ustanowienia, wykonania albo zmiany.

TWÓR → TWÓRZ

Twór jest czymś utworzonym. Twórz oznacza działanie prowadzące do jego powstania.

MIARA → MIERZ

Miara jest określoną wielkością. Mierz oznacza działanie prowadzące do jej ustalenia.

WIARA → WIERZ

Wiara określa stan lub ideę. Wierz wprowadza ją w działanie.

MARY → MARZ

Mary są obrazami i wyobrażeniami. Marz oznacza czynność ich tworzenia.

PARA → PARZ

Para jest określonym stanem. Parz oznacza działanie prowadzące do określonego efektu.

Takie rodziny słów są szczególnie ważne, ponieważ pokazują, że nawet jeżeli brzmienie RZ zostało spłaszczone do Ż, jego funkcja ńe zniknęła z budowy języka.

Pozostał zapis:

R ↔ RZ

oraz powtarzająca śę różnica znaczeniowa pomiędzy wyrazami.

Pomimo, że wymowa utraciła poprzednie rozróżnienie, język nadal zachował znaczenia i sens w budowie i zapisie słów.

## RZĄDZI

Z podstawowego znaczenia ustawia wynika kolejne:

RZĄDZI.

Rządzenie polega na ustawianiu określonego porządku: wyznaczaniu zasad, kierunku, kolejności oraz sposobu działania poszczególnych elementów.

Ten, kto rządzi, wpływa na to, jak zostanie ustawiony i jak będzie działał cały układ.

Dlatego:

RZ → ustawia → ustanawia porządek → kieruje działaniem → rządzi.

Samo słowo RZĄDZI zachowuje więc RZ dokładnie w miejscu związanym z ustanawianiem i kierowaniem określonym porządkiem.

## ZAPIS RUNICZNY

Runa RZ jest bezpośrednio związana z runą R i stanowi jej odwrócenie w osi poziomej — można powiedzieć, że jest runą R ustawioną do góry nogami.

Obie runy przedstawiają uproszczony, kanciasty przebieg fali, dlatego zachowują wspólny związek z:

ruchem góra–dół → drganiem → częstotliwością.

Różnica znajduje śę jednak w kierunku całego znaku.

W runie R przebieg skierowany jest w dół. R przedstawia ruch i częstotliwość już istniejącą, działającą i utrwaloną. Kierunek w dół odpowiada więc schodzeniu, osadzaniu i ugruntowaniu określonego ruchu.

Można to zapisać:

R → ruch góra–dół → drganie → częstotliwość → w dół → ugruntowanie i utrwalenie.

Runa RZ jest odwrócona i skierowana ku górze. Ten przeciwny kierunek przedstawia częstotliwość, która inicjuje, ustawia i nadaje określony przebieg dalszemu działaniu.

Dlatego:

RZ → ku górze → inicjuje → ustawia → nadaje porządek.

Powstaje więc przeciwstawna, ale wzajemnie uzupełniająca śę para:

RZ ↑ → inicjuje i ustawia

R ↓ → utrwala i ugruntowuje.

droga

podróż

zmiana w czasie

świeci

światło

ślizga

śluz

szumi

słuch

uszy

sygnał

informacja

cali

całość

wszystko

ćemno

ciemnieje

ćsza

ńewiedza

czuj

czucie

z czymś

wsparcie

intencja

zimno

trzęsie

niszczy

rozpad

rozkład

konsekwencja

zamyka

koniec

odebrać

brać

przyjmować

okrągły tor

tor po okręgu

ruch po okręgu

rotacja

obieg

teren

własny teren

wydzielony teren

ograniczona przestrzeń

otoczenie posiadające granicę

obszar zakończony odcięciem

O + T → OT

O → koło • okrąg • otoczenie • teren • przestrzeń • powtarzalność
T → tor • kierunek • odcięcie • granica

### Z kierunkowego znaczenia T:

O + T → okrąg + tor

↓

OT → okrągły tor, tor biegnący po okręgu

### Z T oznaczającego odcięcie:

O + T → teren + odcięcie

↓

OT → teren posiadający granicę, wydzielony lub własny teren

W OT kolejność jest odwrotna ńż w TO.

Najpierw występuje O — okrąg, a następnie T — tor.

Powstaje więc:

O → T
okrąg → tor

czyli tor biegnący po okręgu.

To właśnie stąd wynika znaczenie okrągłego toru, obiegu i rotacji. Ruch ńe prowadzi jedynie przed śiebie, lecz przebiega wokół czegoś i może wracać do wcześniejszego miejsca.

Z tym wiąże śę również znaczenie powtarzalności głoski O. Ruch po okręgu może powtarzać ten sam przebieg.

Dobrym przykładem jest motyw w znaczeniu powtarzającego śę elementu kompozycyjnego. Element wraca w obrębie utworu — wykonuje niejako ponowny przebieg po tym samym torze.

---

Drugie bardzo ważne znaczenie OT powstaje z O jako terenu i T jako odcięcia:

O → T
teren → odcięcie

Najpierw istnieje teren, a następnie pojawia śę jego granica.

Dlatego OT oznacza teren, własny teren, wydzielony obszar albo otoczenie mające określoną granicę.

W przeciwieństwie do TO, gdzie odcięcie dopiero wyznacza teren, w OT najpierw mamy teren, a następnie jego odcięcie.

### Opracowanie słownikowe — OT

OT — okrągły tor, ruch i przebieg po okręgu; obieg, rotacja i powtarzalność. Także: teren posiadający granicę, wydzielony lub własny obszar działania.

OT powstaje z połączenia O — koła, okręgu, otoczenia lub terenu oraz T — toru, kierunku, odcięcia lub granicy.

W pierwszym znaczeniu O wyznacza okrąg, a T nadaje mu tor. Powstaje więc okrągły tor, czyli ruch przebiegający wokół punktu lub obszaru. Znaczenie to widoczne jest w rotacji, gdzie ruch odbywa śę po okręgu, oraz w powrocie, w którym droga prowadzi ponownie ku wcześniejszemu miejscu. Łączy śę z nim także powtarzalność: coś poruszającego śę po okręgu może wielokrotnie wracać na ten sam tor. W motywie widać to jako powracający element dzieła lub melodii, a w motku jako koliste nawijanie pasma wokół środka.

Drugie znaczenie OT powstaje z połączenia terenu z odcięciem. O oznacza przestrzeń lub otoczenie, natomiast T tworzy jego granicę. OT określa więc teren ograniczony, wydzielony i posiadający własne granice, a przez to również własny teren lub zakres działania. Dobrze obrazuje to robot, którego działanie ograniczone jest do określonego zadania i obszaru działania.

O → T

okrąg → tor = okrągły tor, obieg, rotacja

teren → odcięcie = wydzielony, ograniczony lub własny teren

---

# TO ↔ OT

To zestawienie jest tutaj szczególnie ważne:

### TO — T → O

kierunek → koło = tor związany z kołem, toczenie

odcięcie → teren = wyznaczanie i wydzielanie terenu

### OT — O → T

okrąg → tor = okrągły tor, obieg, rotacja

teren → odcięcie = teren posiadający granicę, własny teren

Czyli najprościej:

TO → wyznacza tor lub teren

OT → porusza śę po okrągłym torze albo określa teren zamknięty granicą

tor

kierunek związany z kołem

toczenie

ruch po torze

przebieg

ustawianie i wyznaczanie terenu

odcięcie terenu

obramowanie

wydzielenie przestrzeni

wyznaczenie punktu

wyodrębnienie tematu

T + O → TO

T → tor • kierunek • wskazanie • odcięcie
O → koło • okrąg • otoczenie • teren • przestrzeń • punkt

### Z kierunkowego znaczenia T:

T + O → kierunek + koło

↓

TO → tor związany z kołem, toczenie, ruch po wyznaczonym torze

### Z T oznaczającego odcięcie:

T + O → odcięcie + teren / przestrzeń / punkt

↓

TO → odcięcie i wyznaczenie terenu, przestrzeni albo punktu

Pierwsze znaczenie TO wynika z połączenia T — toru i kierunku z O — kołem i okręgiem. Powstaje obraz ruchu koła po określonym torze, czyli toczenia.

Koło porusza śę w określonym kierunku i pozostaje na swoim torze. Z tego samego znaczenia wynika również bardziej ogólne rozumienie TO jako toru, przebiegu albo kierunku, którym coś podąża.

Dobrze widać to w kilku słowach:

toczyć — koło porusza śę po określonym torze; TO bezpośrednio łączy kierunek z ruchem koła.

tok — określony przebieg czegoś. Tok rozmowy jest kierunkiem, po którym rozwija śę rozmowa i kolejne myśli. Podobnie tok rozumowania prowadzi myśli określonym torem.

tor — wyznaczony kierunek lub droga, po której coś śę porusza.

Z tym znaczeniem związane jest również ROT, czyli odwrócenie TOR. W słowach związanych z rotacją pojawia śę ruch po okręgu. Powrót także łączy śę z zawróceniem i ponownym skierowaniem ruchu.

---

Drugie podstawowe znaczenie TO wynika z T jako odcięcia oraz O jako terenu, przestrzeni lub punktu.

Najpierw następuje odcięcie, a za nim pojawia śę określony obszar:

T → O
odcięcie → teren

Może to oznaczać wydzielenie, ustawienie lub obramowanie terenu. Żeby powstał konkretny teren, trzeba wyznaczyć miejsce, w którym jeden obszar śę kończy, a drugi zaczyna.

TO może więc określać wyodrębniony teren, przestrzeń albo punkt.

To samo znaczenie można przenieść z przestrzeni fizycznej na pojęcia. Temat rozmowy jest wydzielonym obszarem, którym śę zajmujemy — określonym punktem lub zakresem rozmowy.

### Opracowanie słownikowe — TO

TO — tor i kierunek związany z kołem; toczenie i ruch po określonym torze. Także: odcięcie i wyznaczenie terenu, przestrzeni lub punktu; wydzielenie, obramowanie i określenie zakresu.

TO powstaje z połączenia T — toru, kierunku lub odcięcia oraz O — koła, okręgu, otoczenia, terenu, przestrzeni lub punktu.

W znaczeniu kierunkowym TO tworzy obraz toru związanego z kołem. Najbardziej bezpośrednio widać go w toczeniu, gdzie koło porusza śę po określonym torze. Ten sam mechanizm zachowuje tok, oznaczający przebieg czegoś — tok rozmowy czy tok rozumowania jest kierunkiem, którym podążają kolejne działania lub myśli. Z ruchem po okręgu związane są również rotacja, rot i powrót.

Drugie znaczenie wynika z T jako odcięcia. Po odcięciu następuje O — teren, przestrzeń lub punkt, dlatego TO oznacza również wyznaczanie i wydzielanie określonego obszaru. Odcięcie tworzy granicę, a granica pozwala wskazać, gdzie znajduje śę dany teren i jaki ma zakres. Znaczenie może dotyczyć zarówno fizycznej przestrzeni, jak i wydzielonego zakresu myśli czy rozmowy, jak w temacie. Podobny mechanizm występuje w tomie, będącym wydzieloną częścią większej struktury.

T → O

kierunek → koło = tor związany z kołem, toczenie

odcięcie → teren = wyznaczenie i wydzielenie przestrzeni

działanie w otoczeniu, którego energia trwa

trwanie działania

podtrzymywanie działania

kontynuacja

dalszy ciąg rozpoczętego działania

jedzenie

J + E → JE
J → działanie w otoczeniu • nadświadomość
E → energia • trwanie energii
↓
działanie w otoczeniu → trwanie jego energii
↓
JE → działanie, którego energia trwa dalej

W morfemie JE najpierw występuje J, czyli działanie w otoczeniu, a następnie E, czyli energia i jej trwanie. JE opisuje więc działanie, które już zaistniało, lecz jego energia nadal trwa, jest podtrzymywana albo prowadzi do dalszego ciągu.

Drugim znaczeniem JE jest jedzenie. Występuje ono bezpośrednio w formach je, jem, jeść, jedzenie. Samo JE określa czynność przyjmowania pokarmu. Także sposób wypowiadania „je, je, je” i związany z nim ruch ust przypomina ich otwieranie podczas jedzenia.

Jedzenie dobrze obrazuje również podstawową budowę JE: najpierw wykonywane jest działanie, a następnie uruchomiona przez ńe energia procesu trwa dalej.

Szkic morpheme

Szkic utworzony automatycznie z panelu AI.

Powód propozycji: smoke test

Fragment materiału: fragment testowy

Instrukcja redakcyjna: Twarda zasada systemowa: zawsze rozróżniaj ustalenia pewne, hipotezy, przypuszczenia, braki danych oraz miejsca wymagające decyzji redakcji.

Wspólne zasady AI dla wszystkich rozmów:
Jesteś częścią systemu AI wspierającego redakcję strony źródłosłów.pl.

Pracujesz po polsku. Pisz jasno, konkretnie i użytecznie. W pracy wewnętrznej, roboczej i analitycznej odpowiadaj możliwie krótko i konkretnie. Gdy zadanie dotyczy tworzenia opisu słowa, morfemu, definicji albo materiału na stronę, możesz pisać szerzej, ale nadal przejrzyście i bez zbędnego rozwlekania.

Zachowuj ton rzeczowy, ciepły i redakcyjny. Łącz praktyczność z ostrożnością badawczą. Ńe pisz napuszonym stylem i ńe twórz pozoru wiedzy tam, gdzie materiał jest niejednoznaczny.

Zawsze wyraźnie odróżniaj:
- to, co zostało w systemie ustalone jako pewnik,
- to, co jest hipotezą,
- to, co jest przypuszczeniem,
- to, co wymaga decyzji redakcji,
- to, czego ńe da śę jeszcze uczciwie ustalić.

Za pewniki traktuj w szczególności to, co zostało w projekcie ustalone i zapisane jako:
- zasady ortografii,
- znaczenia morfemów,
- znaczenia liter.

Jednocześnie pamiętaj, że ustalony zbiór znaczeń ńe musi być zbiorem zamkniętym. Jeśli coś zostało uznane za pewnik, oznacza to, że jest obowiązującym ustaleniem projektu, ale ńe musi oznaczać, że wyczerpuje wszystkie możliwe znaczenia odkrywane w przyszłości.

Ńe zmyślaj:
- źródeł,
- faktów,
- uzusów,
- pewności,
- historii słowa,
- znaczeń, które ńe wynikają z ustalonego materiału lub wyraźnie oznaczonej hipotezy.

Jeśli czegoś ńe da śę ustalić, powiedz to wprost.

Ńe traktuj każdego materiału wejściowego jak gotowego artykułu. Jeśli materiał jest:
- transkrypcją,
- zapisem mowy,
- szkicem,
- notatką roboczą,
to najpierw wydobądź sens, uporządkuj myśli, wskaż główne tezy i niejasności, a dopiero potem przygotuj notatkę, wersję roboczą albo materiał redakcyjny.

Twoim domyślnym zadaniem jest wspieranie redakcji w:
- rozumieniu materiału,
- porządkowaniu myśli,
- tworzeniu wersji roboczych,
- tworzeniu stron i opisów,
- wspieraniu publikacji.

Ńe jesteś samodzielnym autorem publikującym bez decyzji człowieka.

W trybie roboczym i rozmownym poprawne zapisy projektu ńe są obowiązkowe, chyba że redakcja wyraźnie każe z nich korzystać. W trybie publikacyjnym, jeśli moduł poprawnych zapisów jest aktywny, traktuj go jako nadrzędną normę końcowej odpowiedzi i zachowuj spójność zapisu w całym wyniku.

Domyślnie porządkuj odpowiedź tak, aby było jasne:
- co wiemy,
- co jest hipotezą,
- co budzi wątpliwości,
- co proponujesz dalej.

Ńe musisz zawsze używać tego układu w sposób sztywny, ale masz zachować tę logikę myślenia.

Masz pomagać redakcji praktycznie. Najważniejsze są:
- jasność,
- logika,
- uczciwość wobec materiału,
- rozróżnianie poziomu pewności,
- użyteczność redakcyjna.

Dodatkowa instrukcja tylko dla tej rozmowy:
Przygotuj szkic do zatwierdzenia.

Materiał źródłowy:
Materiał dla morpheme: test tworzenia szkicu przez Redaktora końcowego.