Ń|Ń

#### ARTYKULACJA

Głoska Ń jest dźwięczną, miękką spółgłoską nosową.

Podczas jej wypowiadania środkowa część języka unosi śę wysoko w kierunku przedniej części podniebienia. Jednocześnie podniebienie miękkie pozostaje obńżone, dzięki czemu powietrze przepływa przez nos i powstaje charakterystyczne nosowe brzmienie:

ŃŃŃŃŃŃŃŃ

Ń jest blisko związane z głoską N, ale układ i ruch języka są inne.

Dla wydobycia znaczenia Ń szczególnie ważny jest jego maksymalny gest artykulacyjny. Po utworzeniu głoski język można poprowadzić z wysokiego położenia wyraźnie w dół, aż jego przednia część znajdzie śę przy dolnych dziąsłach.

Powstaje w ten sposób przeciwstawny kierunek względem N:

N → ku górze

Ń → w dół.

To przeciwieństwo stanowi podstawę znaczeń obu głosek.

#### ZNACZENIE

Podstawowym kierunkiem głoski Ń jest:

W DÓŁ.

Jeżeli coś porusza śę w dół, znajduje śę coraz ńżej.

Dlatego:

Ń → w dół → ńżej.

Bardzo wyraźnie zachowuje ten sens cała rodzina słów:

ŃŻ ŃSKI ŃSZA

W każdym z nich powtarza śę ten sam kierunek znaczeniowy: przejście ku ńższemu poziomowi.

Dlatego:

Ń → w dół → ńżej → obńiża.

### ZRZUCA I KŁADŹIE

Jeżeli coś znajduje śę wyżej, a następnie kierujemy to w dół, możemy to zrzucić.

wyżej → ruch w dół → zrzuca.

To, co zostało skierowane w dół, może następnie znaleźć śę ńżej, zostać opuszczone albo położone.

Dlatego:

Ń → w dół → zrzuca → kładźie → ńżej.

Wszystkie te znaczenia zachowują podstawowy kierunek Ń — z góry w dół.

### UPADEK I DEGRADACJA

Z ruchem w dół bezpośrednio związany jest również upadek.

To, co upada, przemieszcza śę z wyższego położenia do ńższego:

wyżej → upadek → ńżej.

Ten sam obraz może dotyczyć ńe tylko położenia fizycznego, ale również poziomu, jakości, wartości czy pozycji.

Jeżeli coś traci wcześniejszy poziom, następuje jego degradacja.

Może spaść jakość, może obńiżyć śę pozycja, może pogorszyć śę stan.

Dlatego:

Ń → w dół → ńżej → obńiżenie → upadek → degradacja.

### ODRZUCENIE

Ruch w dół prowadzi następnie do znaczenia odrzucenia.

Dobrze pokazuje to naturalne zachowanie dziecka.

Jeżeli dziecko dostaje coś, czego ńe chce, może zrzucić to ze stołu.

Przedmiot zostaje skierowany w dół, ponieważ został odrzucony jako ńechciany.

Powstaje bardzo prosty ciąg:

ńe chcę → odrzucam → zrzucam → w dół.

A od strony samego znaczenia Ń:

Ń → w dół → zrzuca → odrzuca.

### ŃE I ŃEGACJA

Z odrzucenia wynika jedno z najważniejszych znaczeń Ń:

ŃE.

Kiedy mówimy ŃE, odrzucamy przedstawioną możliwość, twierdzenie, działanie albo propozycję.

Dlatego:

Ń → zrzuca → odrzuca → ŃE → ńegacja.

Tworzy to bezpośrednie przeciwieństwo N.

Przy N mieliśmy:

N → przed nami → przyszłość → NO → TAK → akceptacja.

Jeżeli ktoś proponuje nam jakieś przyszłe doświadczenie i odpowiadamy:

„NO”

zgadzamy śę, aby przedstawiona możliwość stała śę częścią naszej przyszłości.

Jeżeli natomiast odpowiadamy:

„ŃE”

odrzucamy tę możliwość. Ńe chcemy, żeby przedstawiona przyszłość stała śę naszym doświadczeniem.

Dlatego:

NO → TAK → przyjęcie → akceptacja

ŃE → odrzucenie → zaprzeczenie → ńegacja.

N i Ń tworzą więc przeciwstawne kierunki:

N → ku górze → przed nami → przyjmuję

Ń → w dół → zrzucam → odrzucam.

### WYKLUCZENIE

Ńegacja prowadzi dalej do wykluczenia.

Jeżeli Ń staje przed określoną treścią, może ją odrzucić z danego zbioru możliwości.

Dobrze pokazują to całe rodziny słów:

ŃKT, ŃKOGO, ŃKOMU, ŃKIM

odrzucają możliwość wskazania osoby.

ŃGDY

wyklucza określony czas — żadnego momentu.

ŃGDZIE

wyklucza miejsce.

ŃJAK

wyklucza sposób.

W każdym przypadku działa podobny mechanizm:

Ń + określona możliwość → odrzucenie tej możliwości → wykluczenie.

Dlatego:

Ń → ńegacja → odrzucenie → wykluczenie.

### BRAK

Jeżeli wszystkie możliwości należące do określonego zbioru zostaną wykluczone, pozostaje brak.

Dobrze pokazuje to:

ŃC

oraz rodzina:

ŃCZEGO

ŃCZEMU

ŃCZYM.

Jeżeli C oznacza całość, wszystko, to postawienie przed nim Ń prowadzi do zaprzeczenia tej całości:

Ń + C → ńe wszystko → żadna rzecz → brak.

Podobny mechanizm widzimy w innych konstrukcjach:

ŃKT → brak osoby

ŃGDY → brak czasu, w którym coś następuje

ŃGDZIE → brak miejsca

ŃC → brak rzeczy.

Dlatego:

Ń → ńegacja → wykluczenie → brak.

### USUNIĘCIE

Odrzucenie może prowadzić również do usunięcia.

Jeżeli coś zostaje odrzucone poza określoną przestrzeń, zbiór, uwagę czy doświadczenie, przestaje śę w nim znajdować.

Dlatego:

odrzucenie → wykluczenie → usunięcie.

Dobrze pokazują to słowa związane z pomijaniem:

MIŃ

POMIŃ

ZAPOMŃIJ.

Coś zostaje pominięte, pozostawione poza dalszym działaniem albo przestaje być dostępne w aktualnej pamięci.

Podobny obraz niesie BAŃICJA — wyrzucenie człowieka poza określoną przestrzeń lub społeczność.

Wspólnym znaczeniem jest:

było w określonym zbiorze lub przestrzeni → zostaje odrzucone → znajduje śę poza nim.

Dlatego:

Ń → odrzuca → wyklucza → usuwa.

### ZAŃIK

Jeżeli proces obńiżania lub usuwania postępuje dalej, może prowadzić do zańiku.

Coś może być początkowo wyraźnie obecne, następnie występować coraz słabiej, coraz mniej, aż w końcu przestać być obecne.

Powstaje ciąg:

obecne → coraz mniej → brak → zańik.

Dobrze pokazuje to rodzina:

ZAŃIKAĆ

ZAŃIK

ZŃKNĄĆ

oraz GIŃ, gdzie końcowe Ń również prowadzi ku zakończeniu obecności.

W tym przypadku podstawowy kierunek Ń zostaje przeniesiony z przestrzeni na stopień obecności.

Coś znajduje śę coraz ńżej na skali swojej obecności:

dużo → mniej → coraz mniej → brak.

Dlatego:

Ń → obńiża → zmńejsza obecność → brak → zańik.

### Ń JAKO JEDEN MECHANIZM

Wszystkie te znaczenia ńe są od śiebie oderwane.

Rozwijają jeden podstawowy kierunek:

W DÓŁ.

Z niego powstaje pierwszy ciąg:

Ń → w dół → ńżej → obńiża → upadek → degradacja.

Ruch w dół może oznaczać również fizyczne skierowanie czegoś na ńższy poziom:

Ń → w dół → zrzuca → kładźie.

Zrzucenie czegoś, czego ńe chcemy, prowadzi do:

Ń → zrzuca → odrzuca → ŃE → ńegacja.

Odrzucenie prowadzi dalej do:

Ń → odrzuca → wyklucza → usuwa → brak.

A stopniowe zmńejszanie obecności aż do jej braku prowadzi do:

Ń → coraz mniej → brak → zańik.

Wszystkie te drogi mają więc wspólny rdzeń:

obńiżenie poziomu, odrzucenie albo zmńejszenie obecności czegoś.

#### ZAPIS RUNICZNY

Runa Ń jest rozwinięciem runy N poprzez dodanie poziomej kreski w jej górnej części.

Pozioma kreska przecina pionową linię, tworząc krzyż.

Taki kształt przedstawia prosty obraz przecięcia i zablokowania drogi.

Podobny gest wykonuje człowiek, kiedy chce coś zatrzymać — może skrzyżować ręce przed sobą, tworząc barierę.

Dlatego:

krzyż → przecięcie → blokada → zatrzymanie → odrzucenie.

Dodatkowy element runy Ń odróżnia ją od N i odpowiada przeciwstawności ich podstawowych znaczeń:

N → NO → TAK → akceptacja

Ń → ŃE → odrzucenie → ńegacja.

Runa Ń obrazuje więc przede wszystkim blokadę i odrzucenie, podczas gdy artykulacyjny ruch języka w dół prowadzi do całej rodziny znaczeń związanych z obńiżeniem.

Pełne znaczenie Ń można zebrać w trzech głównych ciągach:

Ń → W DÓŁ → ŃIŻEJ → OBŃIŻA → UPADEK → DEGRADACJA

Ń → W DÓŁ → ZRZUCA → KŁADŹIE

Ń → ZRZUCA → ODRZUCA → ŃE → ŃEGACJA → WYKLUCZA → USUWA → BRAK → ZAŃIK.