Głoska DŻ jest dźwięczną spółgłoską zwarto-szczelinową. Jej artykulacja rozpoczyna śę od zwarcia — język tworzy pełną blokadę przepływu powietrza, a następnie zwarcie zostaje uwolnione i powietrze zaczyna przechodzić przez powstałą szczelinę, tworząc charakterystyczne brzmienie Ż.

DŻ łączy więc zwarcie obecne przy D ze szczelinowym wybrzmieniem charakterystycznym dla Ż.

W porównaniu z DZ i DŹ język przy DŻ przyjmuje inne ułożenie. Przy DZ miejsce artykulacji znajduje śę bardziej z przodu jamy ustnej. Przy DŹ środkowa część języka unosi śę w stronę przedniej części podniebienia twardego. Natomiast przy DŻ artykulacja przesuwa śę względem nich w głąb jamy ustnej, a przednia część języka może być bardziej uniesiona i cofnięta.

W maksymalnym geście wykorzystywanym w tym opracowaniu ruch ten zostaje jeszcze bardziej pogłębiony. Język mocno cofa śę i zawija w głąb jamy ustnej, aż do stworzenia wyraźnej blokady, po której następuje uwolnienie zwarcia i przejście do szczelinowego Ż.

Gest sprawia więc wrażenie dotarcia językiem możliwie daleko w głąb jamy ustnej, do końcowego miejsca, do którego może zmierzać wykonywany ruch.

Możemy zestawić trzy pokrewne głoski:

DZ → styk z przodu

DŹ → uniesienie środka języka ku górze

DŻ → cofnięcie i zawinięcie języka w głąb, ku końcowi drogi wykonywanego ruchu.

To właśnie obraz dążenia aż do końcowego punktu staje śę podstawą znaczenia DŻ.

Znaczenie DŻ wynika zarówno z jego gestu artykulacyjnego, jak i z połączenia znaczeń D oraz Ż.

Głoska D oznacza:

DA → DAR → DLA → DO → CEL.

Prowadzi więc DO określonego celu.

Głoska Ż oznacza natomiast konsekwencję, zamknięcie i konńec.

Połączenie obu znaczeń daje bardzo prostą zależność:

D → DO celu

Ż → zamyka → konńec

czyli:

DŻ → DO KONŃCA.

Jeżeli istnieje droga prowadząca do określonego celu, jej przejście aż do konńca oznacza dotarcie do punktu, w którym droga zostaje zakończona.

Z tego bezpośrednio wynika kolejne znaczenie:

do konńca → na konńcu.

Jeżeli coś znajduje śę na konńcu określonego ciągu, jest jego ostatnim elementem.

Może to być ostatni punkt drogi, ostatnia część procesu, ostatnie zdarzenie albo ostatni element określonej kolejności.

Powstaje:

do konńca → na konńcu → ostatni element.

Z ostatniego elementu wynika również ostatni etap.

Każdy proces może składać śę z kolejnych etapów. Jeżeli przechodzimy przez wszystkie i docieramy do ostatniego, znajdujemy śę na konńcu całego procesu.

droga → kolejne etapy → ostatni etap → konńec.

Jeżeli kolejne etapy prowadzą jednocześnie coraz dalej lub coraz wyżej, ostatni z nich staje śę również najwyższym etapem, czyli punktem, poza którym w danym procesie ńe ma już następnego stopnia.

Z dotarciem do ostatniego etapu wiąże śę finalizacja.

Finalizacja oznacza doprowadzenie rozpoczętego procesu do punktu końcowego:

proces → kolejne etapy → ostatni etap → finalizacja → konńec.

Szczególnie wyraźnym przykładem znaczenia głoski DŻ jest słowo DĄŻ.

Po usunięciu samogłoski Ą pozostaje właściwie samo:

DŻ

Dlatego DĄŻ jest niemal bezpośrednim rozwinięciem głoski DŻ i bardzo dobrze zachowuje jej podstawowy sens.

DĄŻ oznacza przecież poruszanie śę w stronę określonego celu, zmierzanie do niego i kontynuowanie drogi aż do osiągnięcia jej końcowego punktu.

Łączy śę to bezpośrednio ze znaczeniami:

DŻ → dąż → zmierzaj do celu → idź do konńca → osiągnij końcowy punkt.

Samo słowo dąż stanowi więc jeden z najczytelniejszych przykładów zachowania znaczenia DŻ w słowie. DŻ ńe oznacza wyłącznie samego konńca, ale również dążenie ku końcowi, zmierzanie do ostatniego punktu i doprowadzanie rozpoczętej drogi do jej finalizacji.

Można to przedstawić jako:

D → DO celu → DŻ → DĄŻ → DO KONŃCA.

Powstaje pełny ciąg znaczeniowy:

droga do celu → dążenie → do konńca → na konńcu → ostatni element → ostatni etap → najwyższy etap → finalizacja.

Dlatego głoska DŻ oznacza: do konńca, na konńcu, dąż, ostatni element, ostatni etap, najwyższy etap oraz finalizację.

Zapis runiczny DŻ jest pokrewny znakom DZ oraz DŹ, podobnie jak pokrewne są ich gesty artykulacyjne.

Runa zachowuje podstawową konstrukcję wcześniejszych znaków, ale otrzymuje dwie dodatkowe kreski skierowane w dół.

W DŹ dodatkowe elementy skierowane ku górze odpowiadają uniesieniu i wysklepieniu języka. W DŻ kierunek zostaje odwrócony — dodatkowe kreski prowadzą w dół, podkreślając głębszy charakter artykulacji i ruch związany z cofnięciem oraz zawinięciem języka.

Znaki można więc zestawić:

DZ → styk

DŹ → styk na wyższym poziomie

DŻ → ruch w głąb i dojście do końcowego punktu.

W ten sposób runa DŻ obrazuje ostatnią część drogi, jej domknięcie oraz osiągnięcie punktu, do którego prowadził wcześniejszy ruch.

Zapis runiczny, artykulacja i znaczenie spotykają śę więc w jednym ciągu:

droga → dążenie → dojście do ostatniego punktu → do konńca → na konńcu → ostatni element → finalizacja.

DŻ przedstawia tym samym ńe tylko konńec, lecz przede wszystkim dążenie drogą aż do jej końcowego punktu.