Słowotwórstwo: jak jedno słowo tworzy całą rodzinę wyrazów

Jedno słowo może stać się początkiem rozbudowanej rodziny wyrazów. Z tej samej podstawy powstają nazwy osób, miejsc, czynności, cech, narzędzi, kierunków, zdrobnienia, przymiotniki, czasowniki i wiele innych form. Ich budowa nie jest przypadkowa: wspólny rdzeń łączy znaczenia, a formanty pokazują, jaką nową funkcję otrzymuje wyraz.

W tym opracowaniu poznasz najważniejsze rodzaje wyrazów pochodnych i nauczysz się rozpoznawać relację między słowem podstawowym a nową formą. Zobaczysz, jak porządkować rodzinę wyrazów, odróżniać nazwę czynności od jej rezultatu, wskazywać przymiotniki, nazwy osób i miejsc oraz oceniać, czy utworzona forma rzeczywiście występuje w języku. Na końcu prześledzisz pełne rodziny słów „góra” i „horyzont”, aby zastosować ten schemat w praktyce.

Może określać kogoś wykonujego zawód, czynność, pełniącego funkcję albo związanego z czymś.

Ktoś wykonujący czynność:

Ktoś mający cechę:

Zwolennik idei, kierunku lub systemu:

Wyraz może oznaczać miejsce, w którym coś śę znajduje, dzieje albo jest wykonywane.

Mogą to być także nazwy obszarów:

Wyraz może oznaczać rzecz służącą do wykonywania czynności.

Najczęściej powstaje od czasownika.

Takie rzeczowniki mogą nazywać samą czynność albo jej przebieg.

Czasem rzeczownik oznacza ńe samą czynność, lecz jej wynik.

Jedno słowo może oznaczać zarówno czynność, jak i jej efekt:

tłumaczenie – czynność tłumaczenia albo gotowy tekst
malowanie – czynność albo wykonana warstwa malarska
nagranie – czynność albo zapisany materiał

Wyraz może określać stan człowieka, rzeczy albo zjawiska.

Przymiotnik może wskazywać związek z rzeczą, miejscem, osobą, materiałem, cechą albo sposobem działania.

Od rzeczy:

Od miejsca:

Od kogoś
lub zawodu:

Od czynności:

Nowy czasownik może powstać od rzeczownika albo przymiotnika.

Od rzeczownika:

Od przymiotnika:

Od innego czasownika:

Przysłówek najczęściej określa sposób wykonania czynności.

Końcówka -izm często oznacza kierunek, pogląd, system, sposób myślenia albo tendencję.

Wyraz może oznaczać grupę ludzi, roślin, przedmiotów albo całe środowisko.

Zdrobnienie może oznaczać mały rozmiar, młody wiek albo czuły stosunek.

Zgrubienie może wskazywać duży rozmiar, intensywność, lekceważenie albo żartobliwy stosunek.

Ńe każde słowo ma naturalnie używane zgrubienie.

W drugą stronę:

Może powstać przez przedrostek albo osobny człon.

Przez bez-:

Przedrostki tworzą różne znaczenia czasowników:

pisać:

napisać – wykonać czynność do końca
dopisać – dodać coś
przepisać – napisać ponownie albo skopiować
wypisać – zapisać coś na zewnątrz lub usunąć z listy
podpisać – umieścić podpis
odpisać – odpowiedzieć albo skopiować
zapisać – utrwalić
wpisać – umieścić wewnątrz tekstu lub formularza

Niektóre imiesłowy z czasem zaczynają funkcjonować jak zwykłe przymiotniki:

kochający człowiek
zmęczona osoba
zamknięte drzwi
malowana skrzynia

góra

góry, górze, górą, górach

góral, góralka, górnik, górniczka

górnictwo

górski, górniczy, górzysty, podgórski, wysokogórski

górzyście, wysoko

pogórze, podgórze, góry

górować, wspinać śę, piętrzyć śę

górzystość

górka, góreczka

górotwór, górołaz, wysokogórski, średniogórze

horyzont

horyzontu, horyzontowi, horyzontem, horyzontach

horyzontalny, horyzontowy

horyzontalnie

horyzontalność

horyzontalizm

horyzontalista

horyzontalizować

horyzontalizacja

Przy opisywaniu rodzin słów można tworzymy takie główne kategorie:

1. słowo podstawowe,
2. formy odmiany,
3. rzeczowniki osobowe,
4. zawody i funkcje,
5. nazwy miejsc,
6. nazwy przedmiotów i narzędzi,
7. nazwy czynności,
8. nazwy rezultatów,
9. nazwy stanów i cech,
10. przymiotniki,
11. czasowniki,
12. przysłówki,
13. nazwy dziedzin, nauk i działalności,
14. nazwy idei i kierunków,
15. nazwy zbiorowości,
16. nazwy mieszkańców,
17. zdrobnienia,
18. zgrubienia,
19. formy żeńskie i męskie,
20. wyrazy z przedrostkami,
21. wyrazy złożone,
22. imiesłowy,
23. wyrazy dawne, regionalne i specjalistyczne.